Li gorî nûçeya Ajansa Navneteweyî ya Ehl-ul-Beyt ê (s.x) – ABNA – Tengava Hurmuz ne tenê derbasgeheke avî ya di navbera Kendava Fars û Deryaya Umanê de ye; ew girêkeke wisa ye ku tê de cografya, dîrok, fiqih û serweriya neteweyî ya Îranê bi hev re hatine hûnandin. Ev tengav, ku di cihê xwe yê herî teng de bi qasî 39 kîlometreyan fireh e, ji aliyê bakur ve bi peravên Îranê ve sînordar e û çar giravên Hurmuz, Qeşm, Xark û Hengamê – ku hemû girêdayî axa Îranê ne – li ser dirêjahiya wê cih digirin. Ev rastiya cografîk bi tenê nîşan dide ku tu hêz nikare bêyî li ber çavan girtina rol û cihê Îranê, li ser çarenûsa vê tengavê biryarê bide.
Daxuyaniyên vê dawiyê yên Serleşker Muhsin Rezaî, Sekreterê Encûmena Bilind a Ewlehiya Neteweyî, ya ku dibêje “Tengava Hurmuz bi temamî girtî ye û îdiaya vekirîbûna wê derewek mezin e”, di vê çarçoveya mafê serweriya dewletan a li ser avên sînorî û herêmên bin destê wan de tê şirove kirin. Tengava Hurmuz wekî yek ji derbasgehên herî jiyanî yên enerjiyê yên cîhanê, ku beşeke mezin a bazirganiya cîhanî ya neft û gaza şile jê re derbas dibe, ne tenê rêyeke bazirganiya navneteweyî ye; ew beşek ji qada deryayî, ewlehiya neteweyî û nasnameya stratejîk a Îranê tê hesibandin. Domandina hinardekirina neftê û vegerandina diravên jê hatine bi dest xistin, heta di şertên zextên giran ên derve, sînorên deryayî û kiryarên dijminane de jî, nîşaneya kapasîteya berxwedana aborî û vîna neteweyî ya welat e. Ev rewş careke din giringiya parastina rewa ya axê û xêzên sor ên serweriyê di warên fiqihî, hiqûqî, dîrokî, aborî û stratejîk de ronî dike.
Nivîskar: Mamosta Dr. Ebid Neqîbî
Lêkolînerê Dîn û Mezhebên Îslamî
Giringiya Stratejîk û Dîrokî
Tengava Hurmuz ji mêj ve bûye qada rûbirûbûna hêzên mezin bi Îranê re; ji pêşbaziya bi Portekîziyan û Brîtanîyan re di sedsalên borî de, heta zextên îroyîn ên hêzên derveyî herêmê. Giringiya aborî ya vê tengavê, ku beşeke girîng a enerjiya cîhanê jê derbas dibe, ew kiriye yek ji xalên herî hesas ên jeopolîtîk ên rûyê erdê. Lê divê ev giringiya cîhanî nebe hincet ji bo paşguhkirina mafên serweriya Îranê li ser avên xwe yên sînorî.
Bingehên Quranî yên Parastina Rewa
Parastina axê di fiqihê Îslamî de digihîje nassên (metnên) eşkere, pirhejmar û xurt ên Qurana Kerîm. Ayeta 39an a sûreya Hecê dibêje: «أُذِنَ لِلَّذِينَ يُقَاتَلُونَ بِأَنَّهُمْ ظُلِمُوا وَإِنَّ اللَّهَ عَلَىٰ نَصْرِهِمْ لَقَدِيرٌ». «Ji bo kesên ku şer bi wan re tê kirin, ji ber ku ew hatine zulmkirin, îzna şer hatiye dayîn û bêguman Xwedê li ser serxistina wan bi hêz e». Ev ayet îzna parastinê dide kesên ku rastî zulm û destdirêjiyê hatine û soza arîkariya Xwedê dide wan. Şirovekarên mezin ên wekî Mihemed bin Cerîr Teberî, Fexr Razî, Alûsî, Qurtubî û Elame Seyîd Mihemed Huseyn Tebatebayî, ev ayet wekî yek ji girîngtirîn delîlên rewayiya cîhada parastinê (cîhada berevanî) dîtine.
Ayeta 60an a sûreya Enfal ferman dike: «وَأَعِدُّوا لَهُم مَّا اسْتَطَعْتُم مِّن قُوَّةٍ وَمِن رِّبَاطِ الْخَيْلِ تُرْهِبُونَ بِهِ عَدُوَّ اللَّهِ وَعَدُوَّكُمْ وَآخَرِينَ مِن دُونِهِمْ لَا تَعْلَمُونَهُمُ اللَّهُ يَعْلَمُهُمْ»«Li hemberî wan çi ji destê we tê, ji hêz û hespan amade bikin, daku hûn bi vê dijminê Xwedê û dijminê xwe û yên din ên ku hûn wan nas nakin (lê Xwedê wan nas dike) bitirsînin». Ev ayet li ser amadekirina her cure hêzeke leşkerî, aborî, zanistî û astengkirinê tekez dike.
Ayeta 190an a sûreya Beqere jî dibêje: «وَقَاتِلُوا فِي سَبِيلِ اللَّهِ الَّذِينَ يُقَاتِلُونَكُمْ وَلَا تَعْتَدُوا إِنَّ اللَّهَ لَا يُحِبُّ الْمُعْتَدِينَ» «Di riya Xwedê de şer bikin bi wan re yên ku bi we re şer dikin, lê destdirêjiyê nekin, çimkî Xwedê destdirêjkaran hez nake». Ev ayet digel rewa dîtina şerê parastinê, ji destdirêjî û zêdegaviyê nehiyê dike.
Bingehên Rewayî û Sunneta Pêxember
Di sunneta Pêxemberê Ekrem (s.x.a) de, hedîsa navdar a «مَنْ قُتِلَ دُونَ مَالِهِ فَهُوَ شَهِيدٌ، وَمَنْ قُتِلَ دُونَ دَمِهِ فَهُوَ شَهِيدٌ، وَمَنْ قُتِلَ دُونَ دِينِهِ فَهُوَ شَهِيدٌ، وَمَنْ قُتِلَ دُونَ أَهْلِهِ فَهُوَ شَهِيدٌ» «Kê di riya parastina malê xwe de bê kuştin, şehîd e; kê di riya parastina xwîna xwe de bê kuştin, şehîd e; kê di riya parastina dînê xwe de bê kuştin, şehîd e; û kê di riya parastina malbata xwe de bê kuştin, şehîd e» di çavkaniyên sereke yên sunnî û şîe de hatiye veguhestin. Fuqahayên mezin ên mezhebên cuda, ev hedîs ji bo parastina axê jî berfireh kirine, çimkî ax ew çarçove ye ku ewlehiya can, mal, dîn û namûsê tê de pêk tê.
Dîtinên Fiqihê Klasîk ê Sunnî
Di fiqihê sunnî de li ser pêwîstiya parastina welatên Îslamî îcma (hevdengî) heye. Îmam Newewî, Îbn Qudame, Îbn Teymiye, Îmam Xezalî û fuqahayên din ên malikî û henifî, parastina axa Îslamî di rewşên êrîşan de wekî wecibeyekî (ferz) dibînin.
Dîtinên Fiqihê Klasîk ê Şîe
Şêx Tûsî cîhada parastinê wekî ferz dibîne. Muheqiq Hillî di navbera cîhada destpêker (îbtidaî) û parastinê (difaî) de cudahiyê dike û dibêje ji bo parastinê ne hewce ye mirov îzna taybet a Îmamê Mesûm bigire. Mihemed Hesen Necefî li ser ferzbûna parastinê di dema êrîşa dijmin de tekez kiriye. Îmam Xomeynî di Tehrîrul Wesîle de dibêje: «Eger kafir êrîşî welatên misilmanan bikin, li ser hemûyan ferz e ku berevaniyê bikin; çi Îmamê Mesûm amade be yan na».
Dîtinên Fiqihî yên Hevdem
Fuqahayên hevdem ên sunnî û şîe ev hukim di ronahiya şertên cîhanê yên nû de ji nû ve şirove kirine. Rêber Ayetullah Xaminêyî parastina yekparçeyiya axê, serxwebûn û nîzama Îslamî wekî ferza şerî dibîne. Ayetullah Sîstanî jî parastina axê wekî ferzeke giran dinirxîne. Herwiha Yusuf El-Qerazawî û Wehbe Zuhêylî jî parastina rewa wekî maf û erk dibînin.
Pîvanên Hiqûqa Navneteweyî û Mafên Mirovan
Maddeya 51an a Peymana Neteweyên Yekbûyî (NY), mafê parastina rewa li hemberî êrîşên çekdarî nas dike. Kontrolkirina avên sînorî û rêkûpêkkirina derbasbûnê di tengavên navneteweyî de ji mafên dewleta peravî ye, her çend divê li gorî Peymana Mafên Deryayê (1982) be.
Berxwedana Aborî û Leşkerî di Kiryarê de
Ezmûna salên dawiyê nîşan dide ku tevî zextên dorpêçan, Îranê kariye kapasîteya xwe ya aborî biparêze. Di warê leşkerî de, pêşxistina şiyanên mûşekî (wek mûşekên Xorremşehr) beşek ji stratejiya parastinê ya ji bo parastina xêzên sor ên serweriyê ye.
Encamgirtin
Tengava Hurmuz îro ji derbasgeheke aborî zêdetir, nîşaneya pêkanîna mafê serwerî û parastina rewa ye. Bingehên fiqihî yên vê parastinê li ser ayetên Quranê, hedîsên pêxemberî, berhemên klasîk ên mezhebên Îslamî û fetwayên fuqahayên hevdem hatine avakirin. Rêgezên hiqûqa navneteweyî jî vî mafî nas dikin. Tengava Hurmuz xêza sor a serweriya neteweyî ye; ne ji ber ku Îran dixwaze bazirganiya cîhanî têk bide, lê ji ber ku tu netewe nikare li hemberî deriyên jiyanî yên axa xwe bêxem be. Ev xêzeke ku li ser bingeha nassên dînî, îcma mezheban û ezmûna dîrokî ya berxwedanê hatiye xêzkirin û derbasbûna ji wê, wê mesrefên giran ên siyasî, hiqûqî û stratejîk li pey xwe bîne.
……………
Dawîya Nivîsarê/
Your Comment