Li gorî nûçeya Ajansa Navneteweyî ya Ehl-ul-Beyt ê (s.x) – ABNA – Li gorî rapora Kurdpress, kovara «Amargi» di raporekê de li ser paşeroja zanîngehên herêmên kurdî yên Sûriyê hişyarî da ku pêvajoya yekgirtina strukturên rêveberiya xweser di nav saziyên hikûmeta navendî ya Sûriyê de, tenê paşeroja siyasî û îdarî ya van herêman bandor nakê, lê çarenûsa pergala perwerdehiyê û zanîngehên ku di zêdetirî deh salên borî de li van herêman hatine damezrandin jî dixe ber guhertinê.
Li gorî kovara Amargi, piştî hilweşîna rejîma Beşar Esed û damezrandina hikûmeta nû li Şamê, hewldan ji bo veguhestina saziyên herêmên bakur û rojhilatê Sûriyê bo nav struktura hikûmeta navendî dest pê kiriye. Di vê çarçoveyê de, zanîngeh û navendên perwerdehiyê yên ku li herêmên di bin rêveberiya Kurdên de hatine damezrandin jî bi paşerojeke nezelal re rû bi rû ne.
Li gorî vê raporê, piştî ku hêzên hikûmetê di Çileya 2026an de kontrola bajarê Reqa bi dest xistin, Zanîngeha Şerqê li Reqa derbasî pergala perwerdehiya bilind a hikûmetê bû û fakulteyên wê di Zanîngeha Firatê de hatin yekgirtin. Di heman demê de, Zanîngeha Rojava û Zanîngeha Kobanê hê jî kar dikin, lê cih û paşeroja wan di struktura nû ya Sûriyê de ne diyar e.
Amargi tekez dike ku pirsgirêka sereke tenê parastina avahiyan, navên zanîngehan an jî domandina çalakiyên îdarî nîne; mijara bingehîn çarenûsa prensîbên perwerdehî û akademîk e ku di van salên borî de li herêmên kurdî yên Sûriyê pêk hatine.
Ev kovar bi îşaretkirina li ser peymanên di navbera Şam û Hêzên Demokratîk ên Sûriyê de derbarê mafên çandî û perwerdehiya Kurdên de dinivîse ku Ahmed el-Şera, serokê Sûriyê, di Çileya 2026an de bi derxistina biryarekê zimanê Kurdî wek zimanekî neteweyî nas kir û destûr da ku ew li dibistanan were hînkirin. Lêbelê Amargi cudahiyeke bingehîn di navbera «mafê hînbûna zimanê Kurdî» û «mafê hînkirinê bi zimanê Kurdî» de dibîne.
Li gorî nivîsa kovarê, destûrdana hînkirina zimanê Kurdî wek dersê, ne wateya mafê perwerdehiya bi zimanê dayikê ye. Herwiha, soza giştî ya derbarê mafên perwerdehiyê de, bi tenê, ne diyar dike ka kîjan sazi dê bernameyên dersan diyar bike û zanîngehên ku li derveyî struktura hikûmeta navendî hatine damezrandin, dê heta çi astê karibin serxwebûna xwe ya perwerdehiyê biparêzin.
Di dibistanên herêmên bakur û rojhilatê Sûriyê de, zarok di van salên borî de bi zimanên Kurdî, Erebî û Suryanî xwendine. Li Zanîngeha Rojava jî zimanê Kurdî bûye zimanek ji bo hînkirin û nîqaşkirina dîrok, civaknasî, felsefe û qadên din ên zanistên mirovî û civakî. Li gorî Amargi, ev pêşketin ji bo gelek xwendekaran yekemîn ezmûna ketina zimanê dayikê wan di qada perwerdehiya bilind de, wek zimanê hilberandina zanînê, bûye.
Rapora nû hişyarî dide ku heke zimanê Kurdî tenê bibe dersa bijartî di pergala perwerdehiya nû ya Sûriyê de û dersên din dîsa bi zimanê Erebî bêne girêdan, struktura perwerdehiyê ya ku di deh salên borî de hatiye avakirin dê hêdî hêdî qels bibe. Di vê rewşê de, zanîngeh dê xwendekarên ku ji bo xwendina bi zimanê Kurdî hatine amadekirin winda bikin û dibistan dê di pêşerojê de bi kêmasiya mamosteyên ku dikarin bi vê zimanî ders bidin re rû bi rû bibin.
Amargi herwiha girîngiya serxwebûna bernameyên dersên zanîngehan dide ber çav. Li gorî vê kovarê, zanîngehên ku piştî serhildana bi navê Serhildana Rojava hatine damezrandin, bi armanca dûrketina ji pergala perwerdehiyê ya navendî hatine avakirin; pergaleke ku di serdema hikûmeta Baas de di xizmeta vegotina fermî ya dewletê û neteweperestiya Erebî de bû.
Bernameyên dersê yên zanîngehên herêmên kurdî hewl dane dîrokên hatine tepeser kirin, zanîna herêmî û dîtinên rexneyî bi nêzîkatiyên femînîstî û lêkolînên derbarê dekolonîzasyonê re li hev bînin. Di vê çarçoveyê de, jineolojî jî di zanîngehên vê herêmê de cihê taybet wergirtiye.
Rapora Amargi dibêje ku jineolojî tenê qadeke akademîk nîne, lê di struktura rêveberiya zanîngehan de jî bandor kiriye û modelên wek serokatiya hevpar, beşdariya wekhev a jinan di biryardanê de û encûmenên jinan kiriye beşek ji struktura sazî. Li gorî Amargi, ev struktur tenê taybetmendiyên sembolîk ên zanîngehên herêmên kurdî nînin, lê ew diyar dikin ku kî di zanîngehê de xwediyê hêzê ye û kîjan ezmûn wek zanîna derbasdar tê nasîn.
Li gorî vê raporê, pirsa sereke di qonaxa niha de ne ew e ku Şam dê heta çi astê bi hînkirina zimanê Kurdî razî bibe; pirsa bingehîn ev e ku gelo hikûmeta nû ya Sûriyê dê saziyên ku li derveyî desthilatdariya wê hatine damezrandin nas bike û destûrê bide wan ku kontrola jiyana perwerdehî û akademîk a xwe biparêzin an na.
Amargi paşê behsa dîroka zanîngehên herêmên di bin rêveberiya Kurdên de dike û dinivîse ku ji sala 2015an ve li van herêman çar zanîngeh hatine damezrandin. Zanîngeha Efrînê piştî dagirkirina Efrînê ji aliyê Tirkiyeyê ve di sala 2018an de hate girtin. Zanîngeha Rojava li kampusên xwe yên Qamişlo, Rimêlan û Hesekê pêş ket; Zanîngeha Kobanê li bajarekî ku di dema şerê li dijî DAIŞê de bi giranî zirar dîtibû hat damezrandin û Zanîngeha Şerqê jî li Reqa bi armanca alîkariya ji nû ve avakirina jiyana civakî û perwerdehiyê piştî têkçûna DAIŞê dest bi kar kir.
Ev zanîngeh, ji bilî zanistên mirovî, di qadên wek zanistên bingehîn, çandinî û endezyariyê de jî bernameyên perwerdehiyê ava kirin. Xwendin li wan belaş bû û cihên mayînê dikaribûn derfetê bidin xwendekarên ji herêmên dûr ku xwendina xwe bidomînin.
Li gorî Amargi, girîngiya van zanîngehan tenê di bawername û beşên xwendinê de nayê kurtkirin. Ev navend hewldanek ji bo avakirina modelek zanîngehê bûn ku girêdana wê bi dewlet-neteweyê û mentiqê bazarê kêmtir be û têkiliya di navbera perwerdehî, civak û hêza siyasî de ji nû ve ava bike.
Di vê çarçoveyê de, Enstîtuya Zanistên Civakî û Mirovî ya Zanîngeha Rojava jî ji sala 2020an ve dest bi çalakiyê kir û bi hevkariya mamosteyên herêmê û tora akademîsyenên navneteweyî, ji bo pêşxistina bernameyên xwendina post-lîsansê, amadekirina bernameyên dersên azad û lidarxistina civîn û kursên perwerdehiyê xebitî.
Wergerandina metnên akademîk û teorîk bo zimanê Kurdî jî beşek ji vê pêvajoyê bû. Ji wan re, berhemên Frantz Fanon bo Kurdî hatin wergerandin da ku çavkaniyên teorîk ên zêdetir di destê xwendekaran de bin û zimanê Kurdî di qada teorî û mijarên akademîk de berfireh bibe.
Amargi dinivîse ku Zanîngeha Rojava di van salên borî de têkiliyên zanistî yên cuda bi zanîngeh û lêkolînerên derveyî Sûriyê re jî ava kiriye. Lidarxistina ders, semîner û workshopên zanistî bi beşdariya mamoste û ramanwerên navneteweyî û hevkariya bi zanîngehên Ewropa û Amerîkaya Bakur re, beşek ji van çalakiyan bûye.
Li gorî vê kovarê, hevkariya Zanîngeha Bremenê bi zanîngehên herêmên kurdî mînakek ji têkiliyên ku tenê bi projeyên demkurt ve nehatine sînordarkirin e. Herwiha, lidarxistina çend dibistanên havînê bi beşdariya Zanîngeha Bremenê û Dibistana Bilind a Lêkolînên Zanistên Civakî ya Parîsê, ji wan çalakiyan bûye ku têkiliya zanîngehên vê herêmê bi qada zanistî ya navneteweyî xurt kiriye.
Lêbelê, Amargi bawer dike ku zanîngehên herêmên kurdî yên Sûriyê bi pirsgirêkeke bingehîn re rû bi rû bûne: nebûna nasîna fermî. Gelek ji van zanîngehan, ji ber ku li derveyî çarçoveya fermî ya dewleta Sûriyê bûn, ji aliyê saziyên navneteweyî û strukturên fermî yên perwerdehiya bilind ve nehatine nasîn. Encama vê rewşê herî zêde li ser xwendekar û mezûnên ku di şertên şer, dorpêçkirin û bêîstiqrariyê de bawernameyên xwe yên zanîngehê wergirtine, bandor kiriye.
Ev kovar di heman demê de tekez dike ku piştgiriya navneteweyî ji zanîngehên herêmên kurdî divê nekeve rêya nêzîkatiyeke ji jor ve. Zanîngehên welatên derve divê van navendan tenê wek wergirên alîkariyê, cihên lêkolînê an jî nimûneyên îlhamê yên berxwedanê nebînin; belkî divê wan wek hilberînerên zanînê û alîkarên wekhev di hevkariyên zanistî de nas bikin.
Amargi pêşniyar dike ku zanîngeh û yekîtiyên zanistî yên welatên din ji bo avakirina hevkariyên rasterast bi Zanîngeha Rojava û Zanîngeha Kobanê re, lidarxistina kursên hevpar, peydakirina derfetên gihiştina mamoste û xwendekarên vê herêmê bo pirtûkxane û torên lêkolînê û herwiha nasîna bawernameyên ku ji aliyê van zanîngehan ve hatine dayîn bixebitin.
Kovar herwiha daxwaz dike ku Wezareta Perwerdehiya Bilind a Sûriyê di pêvajoya yekgirtinê de rewşa Zanîngeha Rojava û Zanîngeha Kobanê û bawernameyên wan zanîngehan nas bike û di heman demê de perwerdehiya bi zimanê dayikê, serxwebûna bernameyên dersê û cihê jineolojiyê di struktura akademîk de biparêze.
Di beşeke din a raporê de hatiye gotin ku paşeroja zanîngehên herêmên kurdî nayê veqetandin ji paşeroja xweseriya li bakur û rojhilatê Sûriyê. Hewldanên hikûmeta nû ji bo yekgirtina temam a strukturên îdarî û leşkerî yên van herêman dê di qada perwerdehiyê de jî encamên xwe hebin; ji ber ku zanîngeh beşek ji wan saziyan in ku di van salên borî de li gel civaka herêmî hatine damezrandin û alîkariya ji nû ve avakirina jiyana civakî piştî şerê kirine.
Amargi di heman demê de tekez dike ku parastina van zanîngehan ne wateya jibîrkirina pirsgirêk û kêmasiyên wan e. Ev navend di dema çalakiyên xwe de bi kêmasiya çavkaniyan, tengezarîyên hundirîn, sînorên ji ber şer, embargoyê û nebûna piştgiriya fermî re rû bi rû bûne. Lê li gorî vê kovarê, piştgiriya serxwebûna wan ne hewcedariya idealîzekirina vê ezmûnê ye; belkî hewce ye ku bê fêmkirin ka ev zanîngeh çi afirandine û di rewşa wendabûna serxwebûna wan de çi dikare ji dest biçê.
Di dawiyê de, raporê tekez dike ku Zanîngeha Rojava û Zanîngeha Kobanê hê jî çalak in û xwendekar û mamosteyên wan karên xwe didomînin. Ji ber vê yekê, pirsa îro tenê parastina nav an avahiya van zanîngehan nîne; belkî ew e ku neyê hiştin «nasîn» bibe amûrek îdarî ji bo kişandin û rakirina hêdî hêdî ya strukturên perwerdehiyê yên ku li herêmên kurdî hatine avakirin.
Amargi di encamê de dinivîse ku ceribandina sereke di qonaxa niha de ev e: gelo pergala nû ya Sûriyê dikare ligel nasîna nasname û zimanê Kurdî, mafê civaka herêmên kurdî jî ji bo beşdarbûna di diyarkirina naveroka perwerdehiyê û parastina saziyên zanîngehê yên xwe qebûl bike, an jî pêvajoya yekgirtinê dê serxwebûna perwerdehiyê ya ku di zêdetirî deh salên borî de hatiye avakirin hêdî hêdî ji holê rake.
……………
Dawîya Peyam/
Your Comment