Li gorî Ajansa Nûçeyan a Navneteweyî ya Ehlul Beytê (S.X) –ABNA- Rapora Pirs Pressê, Dr. Cîhanbexş Yûsifî, rêvebirê Navenda Tekoşîna Li Dijî Nexweşiyan ya Zanîngeha Zanistên Bijîşkî ya Kurdistanê, di vê têkiliyê de bi îşareta slogana sala vê ya hefteya tekoşîna li dijî penceşêrê bi navê «Tu kes bi tenê nîne؛ hemû bi hev re li dijî penceşêrê ji pêşîgirtinê heta tedawîyê» got: penceşêr encama têkçûna rêza xwezayî ya zêdekirina şaneyan e û her faktorek ku bibe sedema ku şane ji bernameya xwe ya genetîkî dûr bikeve, dikare bibe sedema çêbûna girêdokanên xirab û di dawiyê de penceşêrê.
Li gorî gotinên wî, rêjeya giştî ya derketina penceşêrê li welatê nêzîkî 189 kes di her 100 hezar kesan de ye، lê ev rêje li Kurdistanê nêzîkî 176 kes e. Lê rastiya xemgîn ew e ku di hin cureyên penceşêrê de، bi taybetî penceşêra mîdeyê، rewşa parêzgehê ji navenda welatê xerabtir e.
Dr. Yûsifî pênc penceşêrên herî belavbûyî yên parêzgehê bi vî awayî rêz kir: penceşêra memikê (sînê)، mîde، prostât، çerm û rûvîya mezin. Wî diyar kir ku li mêran penceşêra mîde، çerm û dû re prostât herî zêde tê dîtin û li jinan jî penceşêra memikê di rêza yekem de ye û piştî wê penceşêra çerm û mîde têne dîtin.
Çima penceşêra mîdeyê li Kurdistanê zêdetir e؟
Rêvebirê Navenda Tekoşîna Li Dijî Nexweşiyan bi îşareta encamên lêkolînek parêzgehî got: li gorî lêkolînên ku di sala 1400 =2022de hatine kirin، bikaranîna xwê li Kurdistanê nêzîkî yek û nîv car ji navenda welatê zêdetir e û xwarina xwarinên şor، dudîkirî û têşîn dikare yek ji faktorên girîng ên xetereya penceşêra mîdeyê be.
Wî tekez kir ku herwisa faktorên din jî wek zêdebûna temenê، zemîna genetîkî، bikaranîna tûtûn û alkolê، û enfeksiyonên mîna Helîkobakter Pîlorî rol hene û ji bo encamgirtina qetî pêdivî ye ku lêkolînên firehtir bên kirin.
Dr. Yûsifî bi eşkere got: kêm-hereketî، qelewî، xwarina ne-saxlam، bikaranîna tûtûn û alkolê herî girîngtirîn faktorên hevpar ên xetereyê ne di gelek penceşêran de.
Wî zêde kir: gava şertên aborî wisa bin ku gel nikare sepeteke xwarinê ya sax û hevseng bi dest bixe، ber bi xwarinên erzan û bi kalorîyên bilind diçe û ev jî zemîneya qelewî û zêdebûna xetereya penceşêrê amade dike.
Amûrên tedawî hene، lê...
Rêvebirê navendê di derbarê rewşa parêzgehê de li warê teşxîs û tedawîyê got: çi li beşa dewletî û çi jî taybet، amûrên teşxîsî û tedawîyî bi rêjeyek baş li parêzgehê hene، lê rêya rast veberhênana li pêşîgirtinê ye.
Wî bi tekez kir ku 40% penceşêran têne pêşîgirtin û nêzîkî 50% wan heke bi demê were teşxîs kirin têne tedawî kirin، got: em ne divê tenê li ser avakirina nexweşxaneyan û firehkirina tedawîyê bisekinin؛ divê navenda sereke li ser rastkirina şêwaza jiyana gel be.
Dr. Yûsifî bi hin baweriyên şaş ên ku li civakê belav in îşaret kir û hişyarî da: gelek kes hîn jî difikirin ku penceşêr wate mirin e، an nexweşiyeke veguhêz e، an jî tu tedawî tune ye؛ lê ev hemû têgihiştinên bi temamî şaş in.
Wî tekez kir: tirs û bê-agahî dibe sedema derengketina serdana bijîşk û teşxîsê û ev derengî jî şanê tedawîyê bi tundî kêm dike.
Tiştê ku ji gotinên Dr. Yûsifî tê derxistin ev e ku penceşêr li Kurdistanê êdî ne tenê xetereyek bêdeng e، lê zengilê hişyariyeke ciddî ye؛ xetereyek ku heke bi rastkirina şêwaza jiyanê، kêmkirina bikaranîna xwê، zêdekirina hereketê، terka tûtûn û baldan li kontrolên demdemî re nebe، dikare di salên bê de bibe krîzeke bi mesrefa bilind ji bo malbatan û pergala tenduristiyê.
Bi gotina rêvebirê Navenda Tekoşîna Li Dijî Nexweşiyan ya Zanîngeha Zanistên Bijîşkî ya Kurdistanê، penceşêr tê pêşîgirtin؛ lê tenê heke em wê bi ciddî bigirin، berî ku dereng bibe.
………….
Dawiya Peyam/
Your Comment