Ligorî rapora nûçegihanê çandî yê Ajansa Navneteweyî ya Ehl-ul Beytê (s.x)–ABNA—Tevgera Zimanê Farisî û Girîngiya Xeta Tacikî
Welatên Zimanê Farisî: Bi têkiliyên kûr ên dîrokî, çandî û zimanî, welatên Farisî-diaxiv dibin beşek girîng ji qada çandî ya Cîhana Îslamê û herêmên Asyaya Rojava û Navîn. Sê welatên sereke yên Farisî-diaxiv: Îran, Efxanistan û Tacikistan, bi giştî zêdetirî 148 mîlyon kesî digirin; ev potansiyek berbiçav e ku dikare rola zimanê Farisî di danûstandinên herêmî û heta navneteweyî de xurt bike.
Nifûs û Cihewarê Welatên Farisî-Diaxiv
- Îran: Bi nifûsek texmînî 92 milyon û 850 hezar kesî, welatê Farisî-diaxiv yê herî qelebalix e û rola navendî di hilberîn, parastin û belavkirina mîrateya zanistî, wêjeyî û medyayî ya zimanê Farisî de dilîze.
- Efxanistan: Bi zêdetirî 44 milyon û 499 hezar kesî, welatê duyemîn e ku zimanê Farisî (Dari) yek ji zimanên fermî û herî zêde tê bikaranîn e.
- Tacikistan: Bi nêzîkî 10 milyon û 892 hezar kesî, sêyemîn welatê Farisî-diaxiv e, ku zimanê Farisî yê Tacikî wekî zimanê fermî, cîhek bingehîn di nasnameya neteweyî û çandî ya welêt de digire.
Pisporên çandî bawer dikin ku ev kapasîteya nifûsê ya berbiçav dikare rê li ber berfirehbûna hevkariyên çandî, zanistî û medyayî di navbera welatên Farisî-diaxiv vebike û zimanê Farisî wekî sermayeyek hevpar a şaristaniyê bêtir eşkere bike.
Di heman demê de, bi 21’ê Sibatê, Roja Cîhanî ya Zimanê Dayikê, bala li ser ziman û xetên resen zêdetir ji her carî girîng bûye. Di vê navberê de, zimanê Farisî yê Tacikî wekî yek ji şaxên zindî yên zimanê Farisî, mînakê ron e ji bo berdewamiya çandî li derveyî sînorên siyasî.
Farisî Tacikî; Zimanekî Hevpar bi Xetekî Cûda
Farisî Tacikî ku li Tacikistan û beşên Uzbekistanê belav e, ji aliyê peyv û avahiya zimanî ve gelekî nêzîkî Farisî ya Îranê ye û ji bo Farisî-diaxivanan bi hêsanî tê famkirin. Lêbelê, ciyawaziya bingehîn a vê zimanî di xeta nivîsê ya wê de ye.
Li Tacikistanê, Farisî Tacikî bi alfabeya Kîrîlî ya hatî guhertin tê nivîsandin, ku jê re “Xeta Tacikî” tê gotin.
Nasîna Xeta Tacikî di Nivîsa Rojane de
Ji bo nimûneyê, peyva «آدم» (Adem) di Xeta Tacikî de wekî Одам tê nivîsandin, ku tîpa О о dengê “A” diparêze. Peyva «انار» (Anar) wekî Анор tê nivîsandin ku tîpa А а dengê “E” diparêze.
Di peyva Лола (Lale), tîpa Л л heman dengê “L” yê Farisî diparêze û di Нон (Nan) de, tîpa Н н dengê “N” diparêze. Peyva Мор (Mîr/Mar) bi tîpa М м û Рама (Reme) bi Р р tê nivîsandin.
Di Xeta Tacikî de, dengên “Ş” û “X” jî bi zelalî xuya dikin: Шона (Şane) bi Ш ш û Хона (Xane) bi Х х tên nivîsandin. Ji bo nîşandana dengê “U” du away hene: Дуд (Dûd) bi У у (U-ya kin) û Нўр (Nûr) bi ў ў (U-ya dirêj).
Hin tîp gelek tîpên Farisî digirin. Mînak, С с di Сол (Sal) de wekî “S”, “S” û “S” ye, an jî З з di Замон (Zeman) de dengên “Z”, “Z”, “Z” û “Z” digire. Tîpên К к (di Коса - Kase), В в (di Кова - Kave), Д д (di Дандон - Dandan) û П п (di Парвиз - Perwîz) jî di nav tîpên herî zêde tên bikaranîn de ne.
Di peyvên wekî Гулдон (Guldan), Бобо (Baba), Офтоб (Aftab), Ғала (Gele) û Қалам (Qelem) de, tîpên Г г, Б б, Ф ф, Ғ ғ û Қ қ dengên Farisî bi awayekî baş nîşan didin. Herwiha, tîpên taybet ên wekî Ч ч (di Чашма - Çeşme), Ҷ ҷ (di Ҷамила - Cemîle), Ҳ ҳ (di Ҳабиб - Hebîb) û Ж ж (di Манижа - Manîje) destnîşan dikin ku Xeta Tacikî ji bo girtina denganên Farisî bi baldarî hatîye xwecihîkirin.
Ji bo dengên dengdar, ciyawaziyek rast heye: Ин (În) bi И и (dengê “Î” yê kin), Зебоӣ bi Ӣ ӣ (dengê “Î” yê dirêj), Дарё bi Ё ё (dengê “Ya”), Ягонагӣ bi Я я (“Y” bi fetheyê), û Юсуф bi Ю ю (dengê “Yu”) tê nîşandan. Di peyva Шеър de, nîşana Ъ ъ wekî nîşandera dengê “Eyn” (ع) dixebite.
Çima Feydeya Fêrbûna Xeta Tacikî heye?
Nasîna Xeta Tacikî rê dide Farisî-diaxivanan ku bêyî navbênkareke din bigihîjin medyayê, pirtûkan, helbest û belgeyên çandî yên Tacikistanê. Ev xet ne astengî ye, lê pira ye ji bo têgihîştina kûrtir a berfirehiya zimanê Farisî.
Roja Cîhanî ya Zimanê Dayikê bîranînek e ku cihêrengî di xet û devokan de ne nîşana perçebûnê ye; lê belê, nîşana dinamîkîya zimanî ye. Xeta Tacikî yek ji mînakên herî zelal ên vê dinamîkîyê di cîhana Farisî-diaxiv de ye.
..............................
Dawiya peyamê/
Etîket:
Zimanê farsî
Welatên farsîaxêv
Cîhana farsî
Xeta Tacîkî
Tacîkistan
Nivîsandin û Amadekirin: Mehmûd Lotfielîxanî
Your Comment