Li gorî Ajansa Nûçeyan a Navneteweyî ya Ehl-ul- Beytê (s.x) — ABNA — Ji perspektîfa hînkirinên Qur'ana Pîroz û bingehen fiqhê îslamî, xwînxwaziya ji Rêberê Şehîd re û tolhildana ji kiryaran vê sûcê, ne tenê bertekeke hestyarî an daxwazeke kesane ye, belkû erkekî îlahî, civakî û hikûmî ye ji bo pêkanîna dadmendiyê, parastina ewlekariya civakê û pêşîlêgirtina dubarebûna sûcê. Li ser vê bingehê, tolhildan di çanda îslamî de, stratejiyeke berbendî ye li hemberî zordestî û dagirkeriyê ku bi armanca parastina neteweya îslamî û pêşîlêgirtina domdariya sûcê hatiye qanûnkirin.
Di vê çarçoveyê de, Hucetul Îslam wal Muslîmîn Ebas Ref’êtî Naînî, mamosteyê dersa derve ya hawzeya îlmiyeyê, di hevpeyvînekê de bi ajansa nûçeyan a IBNA re, bi ronîkirina cudahiya bingehîn di navbera "qisas" û "tolhildan"ê de, hînkirinên Qur'anî û fıqhî yên pêwîstiya xwînxwaziya ji kuştarên Rêberê Şehîd re şirove kiriye.
Hucetul Îslam wal Muslîmîn Ebas Ref’êtî Naînî, mamosteyê dersa derve ya hawzeya îlmiyeyê, bi îşaretekê li hin analîzan derbarey daxwaza tolhildanê piştî merasîma cenazeya bi şikuh a Rêberê Şehîd li Îran û Iraqê, tekez kir: Nisbeta destpêkirina tûra nû ya êrîşên Amerîkayê bi dirûşmên gelêrî yên derbarê tolhildanê de, analîzeke şaş e û piştevanî tune ye.
Daxwaza ku tolhildanê bi êrîşa Amerîkayê ve girê bide, derew e
Wî bi îşaretekê li vê daxwazê ku daxwaza tolhildanê ji aliyê gel ve bûye sedema hêrsbûna Amerîkayê û destpêkirina dîsa êrîşan, got: Hinek pêşniyar dikin ku Rêberê Mezin ê Şoreşê û malbata şehîd ji mafê xwe yê kesane derbas bibin da ku zeviya tundbûna pevçûnan ji holê rabe; lê belê ev têgihiştinek ji ber nenasiya bi zanistên olî û bingehen şerîetê ye.
Ev mamosteyê hawzeyê zêde kir: Delîl nîşan didin ku Amerîkayê berê biryara êrîşa dîsa dabû, lê hebûna fireh a gel di merasîma cenazeya Rêberê Şehîd de, bi taybetî li Iraqê, bû sedema ku ev kiryar berî dema pêşbînîkirî were kirin da ku bertekên medyayî yên vê amadebûna bi milyonan di bin sîberê de bimîne.
Li gor wî, dijmin hewl da ku bi destpêkirina dîsa êrîşan, bala raya giştî ya cîhanê ji vê bûyera mezin veguhezîne.
Ref’êtî Naînî her wiha bi îşaretekê li peymana heyî derbarê derbasbûna keştiyan di Tengava Hurmizê de, got: Berevajî daxwazên hatine kirin, ne Îran bû ku şertên peymanê binpê kir, belkû Amerîkîyan bixwe ji peymanên xwe paşve vekişiyan û dûv re ev kiryar kirin bahane ji bo destpêkirina dîsa êrîşan.
Cudahiya bingehîn a "tolhildan" û "qisas"ê di Qur'anê de
Mamosteyê dersa derve(Xaric) ya hawzeya îlmiyeyê berdewam kir, koka bingehîn a van têgihiştinan şaş tevlihevkirina her du têgehên "qisas" û "tolhildan"ê zanî û diyar kir: Ev her du peyv, her du jî di Qur'ana Pîroz de hatine bikaranîn, lê wate, fonksiyon û rêzikên cuda hene û nabe ku ew wekî hevwate bêne hesibandin.
Wî bi îstinadê li ayetên gelek ên Qur'ana Pîroz, di nav de ayetên ku Xwedê bi vegotina "xwediyê tolhildanê" dide nasîn, got: Tolhildan di çanda Qur'anê de têgeheke neyînî an jî ya tê qisûrkirin ne; ji ber ku heya ew wusa bûya, qet ji zatê îlahî re nayê nisbetkirin. Her wiha di ayetên cuda de, Xwedê ji tolhildana li hemberî Fir'ewn, pozbilind û sûcdaran axivî ye û ev mijar nîşan dide ku bingehê tolhildanê li hemberî zordestî û sûcê, ji têgehên pejirandî yên Qur'anî ye.
Ref’êtî Naînî berdewam kir: Li ser bingehê rîwayetan jî, yek ji taybetmendiyên hikûmeta Heta Ebdul Qadir (a.c.) pêkanîna dadmendiyê û tolhildana ji zordestên dîrokê ye û ev mijar jî nîşan dide ku têgeha tolhildanê, cîyekî diyar di zanistên îslamî de heye û nabe ku ew were şermezarkirin.
Tolhildan, li sûcên civakî dinêre
Wî berdewam kir bi îşaretekê li sûcên berbelav li hemberî gelê Xeza, got: Heman wekî ku Qur'an li ser Fir'ewn wekî sembola zordestî û zarokkuştinê axivîye, îro jî sûcê Netanyahû li dijî zarokên bêsûc ên li Xezayê didome û bawer e ku eger ev zarok mezin bibin heman rêya şerê bavên xwe berdewam bikin û mantiqê Fir'ewn jî di kuştina zarokan de ev bû û ji vê nêrînê, kevneşopa îlahî derbarê têkoşîna bi zordestan re berçav e.
Ev mamosteyê hawzeyê dûv re li cudahiyên fıqhî yên qisas û tolhildanê sekinî û rave kir: Qisas bi sûcên kesane re têkildar e û xwediyên xwînê dikarin ji mafê xwe derbas bibin, lê tolhildan li sûcên ku bandorên civakî hene dinêre û ji ber vê yekê, xwezayekî ji qisas cuda dibîne. Ji ber vê yekê, nabe ku ew tenê wekî mafekî kesane yê ku mimkune derbasbûn jê hebe, were hesibandin.
Qisas dikare were efûkirin, lê tolhildan erkekî civakî ye
Hucetul Îslam wal Muslîmîn Ref’êtî Naînî di berdewamiya ravekirina cudahiyên "qisas" û "tolhildan"ê de, bi îşaretekê li ayeta pîroz "وَلَکُمْ فِی الْقِصَاصِ حَیَاةٌ" got: Qisas di fıqhê îslamî de li sûcên kesane dinêre; ango li cihê ku kesekî, kesekî din kuştibe û xwediyên xwînê, li gor biryara dadgerê, îhtiyara qisas an efûkirinê hebe. Ji ber vê yekê, qisas mafekî kesane ye û îmkana efû û derbasbûnê tê de heye.
Wî berevajî vê, tolhildan xwediyê xwezayekî cuda zanî û zêde kir: Tolhildan bi sûcên ku aliyê civakî, giştî û hikûmî ve girîng in têkildar e û ji ber vê yekê, nabe ku ew di nav mafên kesane de were hejmartin.
Ji nêrîna wî, cudahiya bingehîn a her du têgehan ew e ku qisas dikare were efûkirin, lê tolhildan, ji ber ku erkekî civakî û îlahî tê hesibandin, nayê efûkirin.
Mamosteyê dersa derve ya hawzeya îlmiyeyê diyar kir: Li ser vê bingehê, ev gotin ku malbata şehîd an jî Rêberê civaka îslamî dikarin ji "mafê xwe yê kesane" derbas bibin da ku ji rûdana şer were pêşîlêgirtin, ji ber tevlihevkirina her du têgehên cuda yên qisas û tolhildanê ye; ji ber ku di mijara tolhildanê de, axaftin li ser erkekî hikûmî û civakî ye, ne tenê mafekî ku xwediyê xwînê ne.
Ayetên Qur'anê, pêwîstiya têkoşîna bi serokên kufrê yên peymanshiken re diyar kirine
Rifeetî Naînî berdewam kir, ji bo ravekirina nêrîna xwe, li ayetên Qur'ana Pîroz îstinad kir û got: Yek ji van ayetan, fermana "قاتِلُوا أَئِمَّةَ الْکُفْرِ" e û li wan kesan dinêre ku piştî girêdana peymanê, peymana xwe dişkînin û li olê Xwedê êrîş dikin.
Wî tekez kir: Ev hikum, li hemî ne-misilmanan nîne, belkû li serokên kufrê yên ku peymanshikenî û dijminatiya eşkere li pêş xwe girtine ye.
Wî bi îşaretekê li ezmûna peymanên borî, got: Yek ji encamên bûyerên dawî, eşkerebûna dîsa vê rastiyê bû ku Amerîkayê li peymanên xwe nesekiniye û ev mijar jî, mînakek ji peymanshikeniyê ye ku Qur'an li hemberî wê hişyarî daye.
Îstinada li ayetên welayet û şerê bi desthilatdarên misilmanan re di ravekirina berpirsiyariya hikûmdarê îslamî de
Ev mamosteyê hawzeyê berdewam kir, ayeta "وَمَنْ قُتِلَ مَظْلُومًا فَقَدْ جَعَلْنَا لِوَلِیِّهِ سُلْطَانًا" ji belgeyên din yên Qur'anî yên vê gotarê hejmart û got: Li ser bingehê vê ayetê, ji bo weliyê kesê zordestîlêkirî, desthilatdarî di şopandina mafê wî de hatiye danîn û ji vê nêrînê, weliyê civaka îslamî jî di çarçoveya berpirsiyariyên xwe de, peywirdar e ku li ser vê mijarê tevbigerî.
Rifeetî Naînî her wiha li ayeta têkildarî şer (muharebe) îşaret kir û got: Qur'ana Pîroz ji bo kesên ku bi Xwedê û Pêxember (s.x.) re şer dikin û li erdê fesadê dikin, hikumên taybetî diyar kiriye.
Tolhildan nabe wekî xwînxwaziya tenê bê nirxandin
Wî berdewam kir bi îşaretekê li hin nêrînên ku mijara tolhildanê bi exlaq, mafên mirovan an aşitiyê re nerazî dibînin, got: Ev têgihiştin ji ber nenasiya van kesan bi bingehen Qur'anê û felsefeya hikumên îslamî ye.
Rifeetî Naînî tekez kir: Tolhildan di hînkirinên olî de, ne bi wateya teşwîqkirina tundiyê an xwînrijandinê ye, belkû di çarçoveya hikumên şerîetê û bi armanca pêkanîna dadmendiyê û parastina ewlekariya civakê de tê pênasekirin.
Wî zêde kir: Heman wekî ku felsefeya qanûnkirina hikmê qisas di Qur'anê de, parastina jiyana civakî hatiye nasîn, derbarey tolhildanê de jî divê li hikmet û bandorên civakî yên wê were nêrîn, ne ku tenê ji aliyê hestyarî an kesane ve were nirxandin.
Felsefeya tolhildan û qisasê, ewlekariya civakî û berbendî ye
Hucetul Îslam wal Muslîmîn Rifeetî Naînî bi îşaretekê li nêrîna kesên ku dibêjin divê ji "tolhildan"ê neyê axaftin, got: Hinek bi îstinadê li têgehên wekî mafên mirovan, exlaq û aşitiyê, tolhildanê wekî xwînrijandinê didin nasîn û li efû û derbasbûnê tekez dikin; lê belê ev têgihiştinek bi felsefeya hikumên îslamî û hînkirinên Qur'ana Pîroz re li hev nake.
Wî bi îşaretekê li ayeta "وَلَکُمْ فِی الْقِصَاصِ حَیَاةٌ یَا أُولِی الْأَلْبَابِ" diyar kir: Qur'ana Pîroz, qisasê ne wekî sedema belavbûna tundiyê, belkû wekî sedema jiyan û ewlekariya civakê nasandiye.
Li gor wî, felsefeya vê hikmê ew e ku cezayê biryardar, ji dubarebûna sûcê pêşîlêdigire û ewlekariya civakî misoger dike.
Mamosteyê dersa derve ya hawzeya îlmiyeyê zêde kir: Heman felsefe derbarey tolhildanê de jî rast e; ji ber ku tolhildan li hemberî sûcên mezin, rola berbendî heye û ji dubarebûna dagirkeriyê û domdariya kiryarên sûcdar pêşîlêdigire.
Wî tekez kir: Armanca vê hikmê, pêşîlêgirtina belavbûna neewlehiyê û piştgirîkirina ewlekariya giştî ya civakê ye, ne ku tundiyê berfireh bike.
Bersivnedana sûcan, dijmin teşwîq dike ku dagirkeriyê dubare bike
Rifeetî Naînî bi îşaretekê li bandorên berbendî yên pêkanîna van hikuman got: Eger dagirker hîs bike ku kiryarên wî bê lêçûn bin, zemîn ji bo dubarebûna sûcê û zêdebûna dagirkeriyê peyda dibe; berevajî vê, bersiva biryardar li hemberî dagirkeriyê, rolê girîng dileyze di pêşîlêgirtina dubarebûna wê de.
Wî di heman çarçoveyê de bi îşaretekê li hin bûyerên salên dawî, diyar kir: Bersivnedana hin kiryarên dijmin, bûye sedema zêdebûna cesaret û domdariya êrîşan. Ji ber vê yekê felsefeya tolhildanê di hînkirinên îslamî de, afirandina berbendiyê û pêşîlêgirtina dubarebûna wisa sûcan e.
Hêza parastinê, stratejiya Qur'anê ji bo pêşîlêgirtina şer e
Ev mamosteyê hawzeyê berdewam kir, bi îstinadê li ayeta "وَأَعِدُّوا لَهُمْ مَا اسْتَطَعْتُمْ مِنْ قُوَّةٍ", li ser pêwîstiya xurtkirina hêza parastinê tekez kir û got: Qur'ana Pîroz misilmanan vexwendiye ku hêz û amadehiya parastinê zêde bikin, lê armanca vê fermanê, şerxwazî nîne; belkû afirandina berbendiyê û pêşîlêgirtina êrîşa dijmin e.
Wî zêde kir: Çiqas hêza parastinê ya civakekê zêde bibe, îhtîmala êrîşa dijmin kêm dibe; ji ber ku dijmin li hemberî hêza berbendî, lêçûna dagirkeriyê girantir dinirxîne. Ji ber vê yekê, xurtkirina hêza parastinê divê di çarçoveya stratejiya Qur'anî ya parastina ewlekariyê û pêşîlêgirtina şer de were analîzkirin.
Rifeetî Naînî tekez kir: Ji nêrîna Qur'anê, Îslam dînê şerxwazî nîne, belkû dînek e ku bi afirandina hêz û hêzdariyê, ji rûdana şer pêşîlêdigire û ewlekariya civakê diparêze.
Wî diyar kir: Têgihiştinên ku vê nêzîkatiyê wekî belavkirina şer didin nasîn, ji ber nenasiya bi bingehen Qur'anî ye.
Tolhildan, berpirsiyariyek hikûmî ye ne mafê kesane
Hucetul Îslam wal Muslîmîn Rifeetî Naînî berdewam kir bi îşaretekê li cudahiyên din ên di navbera "tolhildan" û "qisas"ê de got: Kesên ku ji berpirsiyar an malbata şehîdan dixwazin ku ji daxwaza tolhildanê derbas bibin, di rastiyê de tolhildanê bi mafekî kesane re tevlihev kirine; lê belê tolhildan di sûcên mezin û giştî de, erkekî civakî û hikûmî ye û nabe ku ew di çarçoveya mafên kesane de were analîzkirin.
Wî zêde kir: Li ser vê bingehê, ji nêrîna zanistên îslamî, tolhildan ne bi wateya kiryarekî kesane ji bo têrbûna hestyan e, belkû berpirsiyariyek e ku bi armanca parastina ewlekariya civakê û pêşîlêgirtina dubarebûna zordestî û dagirkeriyê hatiye pênasekirin.
Felsefeya tolhildanê, têrbûna dil nîne
Mamosteyê dersa derve ya hawzeya îlmiyeyê berdewam kir bi redkirina vê nêrînê ku tolhildan tenê ji bo rehetkirina hestên ziyangiran an xwediyên kuştî tê gotin, diyar kir: Wisa têgihiştinek bi hînkirinên tewhîdî û ayetên Qur'anê re li hev nake; ji ber ku di Qur'ana Pîroz de, Xwedê bi wesfa "xwediyê tolhildanê" hatiye nasîn û diyar e ku nisbetkirina têrbûna dil an motîvên hestyarî bi zatê îlahî re, wate û cîyê wê tune.
Ref’êtî Naînî got: Eger tolhildan di ayetên gelek ên Qur'anê de ji Xwedê re hatiye nisbetkirin, nîşan dide ku felsefeya wê tiştekî ji hestên kesane bilindtir e û divê ew di çarçoveya pêkanîna dadmendiyê, têkoşîna bi zordestiyê û pêkanîna berjewendiyên civakî de were analîzkirin.
Berbendî; felsefeya sereke ya tolhildanê di hînkirinên îslamî de
Wî bi tekezkirina ku felsefeya sereke ya tolhildanê, afirandina berbendiyê li hemberî zordestî û sûcê ye, got: Daxwaza tolhildanê ji aliyê gel ve, ne bi wateya vexwendina tundiyê an xwînrijandinê ye, belkû li kirina erkekî îlahî û civakî dinêre ji bo pêşîlêgirtina dubarebûna dagirkeriyê û misogerkirina ewlekariya civakê.
Mamosteyê dersa derve ya hawzeya îlmiyeyê zêde kir: Ji vê nêrînê, dirûşmên gel di merasîma cenazeya Rêberê Şehîd de jî nabe ku wekî bertekeke hestyarî bêne şirovekirin, belkû ev daxwaz, îfadeya baweriyê bi berpirsiyariyek olî û civakî ye li hemberî sûc û zordestiyê; berpirsiyariyek ku armanca wê parastina ewlekariya civakê û pêşîlêgirtina dubarebûna dagirkeriyê ye.
Hucetul Îslam wal Muslîmîn Rifeetî Naînî di dawiyê de tekez kir: Li ser bingehen Qur'anî yên ku di vê hevpeyvînê de ji wan re hatiye îstinadkirin, tolhildan erkekî îlahî ye û felsefeya wê, pêkanîna dadmendiyê, afirandina berbendiyê û pêşîlêgirtina domdariya zordestî û sûcê di civakê de ye.
..........................
Dawiya peyamê
Etîket:
- Xwînxwazî
- Rêberê Şehîd ê Îranê
- Qur'ana Pîroz
- Tolhildana Rêberê Şehîd
- Şerê Îran û Amerîkayê
- Şehîdên Xwendekar ên Mînab
Your Comment