Taybetmendiyên Tefsîra Qur'anê ya Rêberê Şehîd (Ayetullah Xameneyî)

Li gorî rapora Ajansa Nûçeyan a Navneteweyî ya Ehlê Beytê (S.X) – ABNA–
Taybetmendiyên pirtûka tefsîrê ya Rêberê Şehîd ê Şoreşê ya bi navê "Tefsîra Sûreya Fatihayê" çi ne?
Pirtûka "Beyana Quranê – Tefsîra Sûreya Fatihayê" yek cîld ji koma 10 cîldî (1) ya tefsîrên Hezretê Ayetullahê Uzma Îmam Xameneyî (Xweda  temenê wî dirêj bike) ye. Ev pirtûk ji aliyê Weşanxaneya Şoreşa Îslamî (2) ve ku girêdayî Ofîsa Parastin û Weşandina Berhemên Rêberê Şoreşê ye, bi qebareya 136 rûpelan û bi qata racawî (pocket size) hatiye weşandin.
Nasandina Pirtûkê
Metnê pirtûka "Tefsîra Sûreya Fatihayê", berhevoka şeş rûniştînên tefsîrê ye ku di navbera 15'ê Esfenda 1369 (1991) heta 18'ê Ordîbeheşta 1370 (1991) de hatine lidarxistin. Di van rûniştînan de şeş ayetên sûreya Fatihayê hatin tefsîrkirin, lê ayeta heftem ji ber ku rûniştîn berdewam nebûne, maye. Ji ber ku tefsîra sûreya Fatihayê di van rûniştînan de temam nebûye û ji bo ku xwendevan bikaribin çêtir sûdê ji vê pirtûkê werbigirin û bigihîjin ravekirina temam a vê sûreyê, wê yekê hatiye kirin ku gotinên Rêberê Mezin ê Şoreşê (ku temenê wî dirêj be) di boneyên din de li ser ayeta heftem a sûreya Fatihayê, hatine berhevkirin û di vê berhemê de hatine pêşkêşkirin.
Rêbaznasî (Metodolojî) ya Pirtûkê
Di dawiya gotara yekem de, li ser rêbaza tefsîrê hatiye nivîsîn:
"Pêşî, ayetan bi farisî wergerînin, paşê ramaneke kûr a li ser wateyê û ravekirina wê bikin. Hewla me ew e ku ne pirr dirêj bibe û ne jî bi lez û bez ji ayetan derbas bibin; ango hem ayetê fêm bikin û hem jî rastiyên wê vegerînin." (3)
Di gelek rewşan de naveroka pirtûkê bi qalibê pirs û bersivê hatiye pêşkêşkirin; ev rêbaz gelek alîkariya balkêşiya naverok û kêrhatîbûna wê kiriye. (4)
Xwendevanên Armanc ên Pirtûkê
Xwendevanên destpêkê yên rûniştînên tefsîra sûreya Fatihayê, komeke xwendekaran bûn ku ji 15'ê Esfenda 1369 heta 18'ê Ordîbeheşta 1370’an, beşdarî rûniştînên tefsîrê yên Rêberê Mezin ê Şoreşê (ku temenê wî dirêj be) li Huseyniya Imam Xumeynî (pîrozî serê wî yê pîroz be) bûn. Pirtûka berdest berhema van rûniştînan e. Hem civakên zanistî û hem jî giştî gel dikarin ji vê tefsîra berfireh û ravan sûd werbigirin. Herwiha pirtûka "Tefsîra Sûreya Fatihayê" dikare wekî çavkaniyeke hêja ji bo hînkirina dersên tefsîra Quranê li navendên perwerdeyî yên zanistî were bikaranîn.
Avahiya Naverokê ya Pirtûkê
Ev pirtûk di heft gotaran de hatiye rêzkirin;
•    Gotara yekem ji hin mijarên pêşîn ên zanista tefsîrê pêk tê.
•    Di şeş gotarên paşîn de jî tefsîra heft ayetên sûreya Fatihayê hatiye kirin.
Mijarên gotara yekem ev in:
"Xema berbelavbûna sûdwergirtina ji Quranê", "Fêmkirina Quranê û rola wê di rêberiya civakê de", "Ronîbûn û rêberiya Quranê", "Quran, çiraya rê di fitneyan de", "Pêwîstiya berfirehkirina zanîna Quranî ya li civakê", "Pêwîstiya civakê bi tefsîra Quranê", "Baldayna bi aliyên cur bi cur ên Quranê", "Vegera pisporê ku bi rastiyên Quranê dizane", "Xetereya afata têketina ramana kesane di tefsîra Quranê de", "Giringiya terikandina pêşbiryarê di dema vegera Quranê de", "Pêwîstiya ducar a yên ku zimanê wan erebî ne ji bo tefsîra Quranê", hwd. (5)
Bijartiyek ji Metna Tefsîrê
Ev tefsîr her çiqas gelek ravan û sade hatiye vegotin jî, lê di warê Quranzanî (Ulûmî Quranî) û di warê tefsîr û rastiyên Quranê de, xwediyê gotinên girîng û berbiçav e. Li vir çend nimûne bi kurtasî tên pêşkêşkirin û xwendevanên dilşewat tên vexwendin ku serî li pirtûka xwe bidin.
Tefsîra Ayetên Muteşabih ên Quranê
Yek ji mijarên di tefsîra Quranê de, tefsîra ayetên muteşabih e; ji navbera têgehên muteşabih ên Quranê de, têgeha "Tekiya Xwedê li ser Erefşê (text)" e ku di hin ayetan de, di nav wan de ayeta "الرَّحْمنُ عَلَی الْعَرْشِ اسْتَوی" (6) hatiye. Di vê pirtûkê de, bi tekîdkirina pêşîtiya wateyên zahirî yên ayetan û dûrketina ji ferzkirina dîtinên kesane di tefsîrê de, bal tê kişandin ser bingeh û rêbazên tefsîrê yên pejirandî yên di tefsîra muteşabihan de û dinivîse:
"Armanca 'estewa' ya Xwedê li ser erefşê, tê wateya xwe danîn ser textê (wekî laş) nîne, pak e Xwedê, lê armanc ji wê 'xwe danîn ser textê hêzê' ye. Ji ber ku li gorî delîla hişî û felsefî ya qethî ku Xwedayê Mezin laş nîne, ji wateya zahirî ya ayetê tê destkêşan û li ser wateya kinayî ya wê – ango hêz – tê tekîdkirin. Wekî di farisî de jî tê gotin: 'Filan kes li textê hêzê rûnişt an xwe danî', lê armanc ew nîne ku mînak li ser textek darî rûniştibe û xwe daye ber, lê armanc ew e ku hêz di bin destê wî de ye." (7)
Destpêkirina Hemû Karên Bi Navê Xwedê
Li ser giringiya "Bismillahirrehmanirrehîm" û rola wê di destpêkirina kar de dinivîse:
"Destpêkirina bi navê Xwedê, nîşana armanc û aîdiyeta vî karî û vê axiftinê bi Xwedê ve dide. Gava hûn karekî bi navê Xwedê destpê dikin, hûn fêm dikin ku ev kar aîdê Xwedê ye; ango armanca vî karî ber bi Xwedê ve ye. Destpêkirina sûreyê bi 'Bismillah...' ango ev axiftin aîdê Xwedê ye û ber bi Xwedê ve ye û di riya zanîna Xwedê de ye." (8)
Cûdahiya Wateya "Rehman" û "Rehîm"
Di warê wateya peyvan a Rehman û Rehîm û cûdahiya wateya wan de hatiye:
•    "Rehman" wateya pirrbûn, berfirehî û zêdebûna rehmê dide, qalibekî mubalexeyê ye.
•    "Rehîm" rehmeta domdar û mayinde nîşan dide, siwetekî diyar dike.
Di Quranê de Rehman, wekî rehmeta berfireh a Xwedê li ser hemû heyînan li dinê tê bikaranîn. Lê "Rehîm" wateya rehmeta taybet a ji bo bawermend û qencîkaran dide, ev rehmet ne bi dinê ve sînordar e, lê domdar û berdewam e û li axretê jî xwe diyar dike." (9)
Dubarekirina "Rehmanirrehîm"
Di bersiva pirsê de ku çéra di sûreya Fatihayê de qalibê "الرحمن الرحیم" dubare bûye, hatiye:
*"Bismillahirrehmanirrehîm" a li serî sûreyan, bi hemû sûreyan ve girêdayî ye û destpêka hemû axiftinan e. Dubarekirina "rehmanirrehîm" di ayeta sêyemîn û piştî peyva "رَبِّ العالمین" ji bo wê ye ku cihê rebûbiyeta Xwedê diyar bike; ango rebûbiyeta Xwedê di nav rehmeta wî de ye; hûn karûbarên mirovan di nav rehmeta xwe de rêve dibe û birêve dibe." (10)
Encam
1.    Pirtûka "Tefsîra Sûreya Fatihayê", berhevoka rûniştînên tefsîrê yên Rêberê Mezin ê Şoreşê (ku temenê wî dirêj be) ye ku di şeş rûniştînan de hatiye vegotin. Ev pirtûk bi qebareya 136 rûpelan, yek cîld ji koma 10 cîldî ya tefsîrên Rêberê Mezin ê Şoreşê ye ku ji aliyê Weşanxaneya Şoreşa Îslamî ve hatiye weşandin.
2.    Rêbaza tefsîrê ya pirtûkê ev e ku pêşî wergera ravan a farisî ya ayetan tê dayîn, paşê tê ravekirin û tefsîrkirin. Hewl hatiye dayîn ku ne pirr dirêj bibe û ne jî bi lez û bez were derbasbûn; ango hem têgehên ayetê bêne fêmkirin û hem jî rastiyên wê bêne vegotin.
3.    Her çiqas xwendevanên destpêkê yên rûniştînên tefsîra sûreya Fatihayê komeke xwendekaran bûn jî, lê naveroka kêrhatî ya wê vê barê afirandiye ku hem civakên zanistî û hem jî giştî gel bikaribin ji vê tefsîra berfireh û ravan sûd werbigirin. Ev tefsîr dikare wekî çavkaniyeke hêja ji bo hînkirina dersên tefsîra Quranê li navendên zanistî-perwerdeyî were bikaranîn.
Çavkanî (Pêşnivîs)
1.    Pirtûkên vê komê (bi qebareya 2454 rûpelan) ev in: Tefsîra Sûreya Fatihayê, Tefsîra Sûreya Texabun, Tefsîra Sûreya Mûcadele, Tefsîra Sûreya Mumtehine, Tefsîra Sûreya Heşr, Tefsîra Sûreya Beraet (Tewbe), Tefsîra Sûreya Cume, Tefsîra Sûreya Sef, Tefsîra Sûreya Munafiqûn, Tefsîra Sûreya Beqere. Ev koma li ser malpera Weşanxaneya Şoreşa Îslamî tê dîtin û berdest e.
2.    Weşanxaneya Şoreşa Îslamî ya girêdayî Ofîsa Parastin û Weşandina Berhemên Hezretê Ayetullahê Uzma Xameneyî (ku temenê wî dirêj be), di sala 2010'an (1389) de çerxa nû ya xebata xwe destpê kiriye. Hewla vê weşanxaneyê ew e ku bi belavkirina nêrîn û ramanên Rêberê Mezin ê Şoreşê (ku temenê wî dirêj be), riyeke ronî û bipirûmet ji bo rûdana şaristaniya nû ya îslamî xêz bike.
3.    Binêre: Îmam Xameneyî, Tefsîra Sûreya Fatihayê, r. 25.
4.    Binêre: Îmam Xameneyî, Tefsîra Sûreya Fatihayê, r. 34, 35, 37, 73 hwd.
5.    Binêre: Îmam Xameneyî, Tefsîra Sûreya Fatihayê, r. 13-25.
6.    Sûreya Ta-Ha, ayeta 5.
7.    Binêre: Îmam Xameneyî, Tefsîra Sûreya Fatihayê, r. 24.
8.    Binêre: Îmam Xameneyî, Tefsîra Sûreya Fatihayê, r. 32.
9.    Binêre: Îmam Xameneyî, Tefsîra Sûreya Fatihayê, r. 33-36.
10.    Binêre: Îmam Xameneyî, Tefsîra Sûreya Fatihayê, r. 40.