Li gor rapora Ajansa Nûçeyan a Navneteweyî ya Ehlul Beytê (s.x) – ABNA – Zextên siyasî û mafên mirovan li Yekîtiya Ewropayê ji bo rawestandina peymana hevkarî bi Îsraîlê re, li dûv tawanbarîyên zêde yên li dijî Tel Avîvê li ser binpêkirina mafên mirovan û qanûnên navneteweyî li Xezzeyê, Beriya Rojava û Lubnanê, her ku diçe zêde dibin; lêbelê, vê pêvajoyê rastî astengiyên aborî û siyasî yên tevlihev hatiye û biryardana li ser wê dijwar kiriye.
Li gor rapora kanala El Cezîre, di mehên dawî de, welatên wek Spanya, Îrlenda û Slovenyayê xwestine ku ev peyman ji nû ve bê nirxandin an jî bê rawestandin. Berevajî vê, welatên wek Almanya û Îtalyayê bi girtina tedbîrên dijwar li dijî Îsraîlê raber bûne. Ev nakokî destnîşan dike ku Ewropa di navbera berçavkirinên mafên mirovan û berjewendiyên xwe yên aborî û siyasî de asê maye.
Nakokî tenê bi made 2'yemîn a peymanê ve sînordar nabe; madeya ku domandina têkiliyên her du aliyan bi rêzgirtina mafên mirovan û prensîpên demokratîk ve girêdayî kiriye. Mijara sereke, lêçûnên siyasî û aborî yên rawestandina peymanê ye ku ji sala 2000'î ve bûye beşeke girîng a avahiya têkiliyên aborî û teknolojîk ên Ewropa û Îsraîlê.
Li gor daneyên Komîsyona Ewropayê, Îsraîl 31'emîn hevkarê bazirganî yê Yekîtiya Ewropayê tê hesibandin û tenê bi qasî %0.8 ji tevahiya bazirganiya malî ya Ewropayê bi cîhanê re pêk tîne. Berevajî vê, Yekîtiya Ewropayê hevkarê bazirganî yê herî girîng ê Îsraîlê ye û bi qasî %32 ji tevahiya bazirganiya malî ya vê rejîmê bi cîhanê re di destê xwe de ye; mijarek ku girêdayîbûna aboriya Îsraîlê ya bi bazara Ewropayê zêdetir nîşan dide.
Hejmara bazirganiya malî ya di navbera her du aliyan de di sala 2024'an de gihîşt bi qasî 42.6 milyar Euro. Yekîtiya Ewropayê di vê demê de 15.9 milyar Euro mal ji Îsraîlê anîn û 26.7 milyar Euro mal ji wê re hinard kir; reqemek ku fazlaya bazirganî ya bi qasî 10.7 milyar Euro bi sûda Ewropayê nîşan dide.
________________________________________
Peymana Hevkarî ya Ewropa û Îsraîlê çi bendan dihewîne?
Peymana Hevkarî ya Ewropa û Îsraîlê, çarçoveya sereke ya qanûnî ya têkiliyên her du aliyan e ku di sala 1995'an li Brukselê hat îmzekirin û ji Hezîrana 2000'î ve hat sepandin. Ev peyman li ser avakirina herêmeke bazirganiya azad a gav bi gav, pêşxistina hevkariyên aborî, bazirganî, zanistî û teknolojîk û herwiha gotûguja siyasî di navbera her du aliyan de ava bûye.
Li gor vê peymanê, Îsraîl gehiştina bazara Ewropayê ya bi pêşengî wergirt û gelek sînor û bacên gumrikê li ser malên wê kêm bûn an jî hatin rakirin. Herwiha, komeke peymanên temamker di warên wekî hilberên çandiniyê, derman, veguhastina hewayî û qanûnên eslê malan de di navbera her du aliyan de pêk hat.
Qanûnên eslê malan diyar dike ku hilberek li kîjan welatî hatiye çêkirin û gelo ew dikeve bin muafiyet an jî îmtiyazên bazirganî de yan na.
Ji beşên din ên girîng ên hevkariyê di navbera her du aliyan de, peymana ezmana vekirî ye ku sînorên firînê di navbera welatên Ewropayê û Îsraîlê de kêm kiriye û cihê berfirehkirina veguhastina hewayî û pêşbaziya mezintir li bazarê daye.
________________________________________
Çima ev peyman ji bo Îsraîlê girîng e?
Girîngiya vê peymanê ji bo Îsraîlê tenê bi hinardekirina malan sînordar nabe. Yekîtiya Ewropayê girîngtirîn bazarê hinardekirinê û yek ji çavkaniyên sereke yên anîna malên pîşesazî, teknolojî û sermayeguzariyê ji bo aboriya Îsraîlê ye.
Li gor îstatîstîkên Komîsyona Ewropayê, di sala 2024'an de, bi qasî %34.2 ji anîna malê ya Îsraîlê ji Ewropayê hatiye kirin û %28.8 ji hinardekirina wê jî çûye bazara Ewropayê.
Beşeke girîng a hinardekirina Îsraîlê bo Ewropayê makîne, amûrên veguhastinê, kîmyewî, amûrên zanistî û elektronîk û hilberên teknolojiya pêşkeftî dihewîne. Herwiha hevkariyên zanistî, teknolojîk, nûjenî û rêveberiya çavkaniyên avê yek ji girîngtirîn feydeyên vê peymanê ji bo Îsraîlê têne hesibandin.
Pisporên aborî bawer dikin ku ev peyman ji bo Îsraîlê tenê peymanek bazirganî nîne, lê beşeke stratejîk a modela aborî ya vê rejîmê, bi taybetî di warê teknolojiyên pêşkeftî û kişandina sermayeguzariya biyanî de, tê hesibandin.
________________________________________
Ewropa çi sûdê ji vê peymanê digire?
Her çiqas Îsraîl girêdayîbûna xwe ya bi Ewropayê zêdetir be jî, Yekîtiya Ewropayê jî ji vê peymanê sûdên girîng bi dest dixe. Ewropa ji xwedîbûna fazlaya bazirganî, bigihîştina bazarê xerîdar a bi dahata bilind û di warên wekî ewlehiya sîberê, enerjî, dermansazî û teknolojiyê de bi Îsraîlê re hevkariyê dike.
Hinardekirina Ewropayê bo Îsraîlê bi piranî makîne, amûrên veguhastinê, kîmyewî û malên pîşesazî dihewîne. Hin welatên Ewropayê wek Spanyayê jî ji hinardekirina sereke yên otomobîlê bo Îsraîlê têne hesibandin.
Lêbelê, analîstên aborî dibêjin ku zerara muhtemel a Ewropayê ji rawestandina peymanê bi qas û pîvanekê ji ya Îsraîlê kêmtir e; ji ber ku Yekîtiya Ewropayê bazarên cîgir û kapasîteyeke aborî ya berfirehtir di destê xwe de heye.
________________________________________
Heke peyman bê rawestandin dê çi bibe?
Pispor bawer dikin ku rawestandina tam an jî beşî ya peymanê dikare encamên rasterast û nerasterast ên girîng ji bo aboriya Îsraîlê hebe.
Di asta rasterast de, îhtîmala zêdebûna baca gumrikê, dijwartirbûna têketina malên Îsraîlî li bazara Ewropayê û tevlihevtirbûna qanûnên bazirganî heye.
Lê bandorên nerasterast ên wekî zerara wêneya Îsraîlê wekî hevkarê aborî yê pêbawer, zêdebûna rîska sermayeguzariyê, zexta li ser pargîdaniyên teknolojiyê û kêmbûna kapasîteya kişandina sermayeguzariya biyanî dikare giranîtir be.
Analîstan herwiha hişyarî didin ku biryarek wiha dikare peyama derûnî ya girîng bide bazaran cîhanî; peyama ku tê de dibêje ku têkiliyên Îsraîlê bi hevkarê xwe yê herî mezin ê bazirganî re êdî ne aram e, mijarek ku dibe ku bandorê li ser mezinbûna aborî, pileya krediyê û baweriya sermayeguzaran bike.
..............................
Dawiya peyamê
Etîket:
Ewropa, Îsraîl, Peymana Hevkarî ya Ewropa û Îsraîlê, Aboriya Îsraîlê, Aboriya Ewropayê
Digel zêdebûna zextên siyasî û mafên mirovan li ser rejîma Siyonîst, mijara rawestandina peymana hevkariyê ya YE û Îsraîlê dîsa ketiye rojeva sereke ya nûçeyan.
Your Comment