Li gorî Ajansa Nûçeyan a Navneteweyî ya Ehlê Beytê (s.x) — ABNA- Mamosta Eledîn Secadî: Pêşengekî di xizmeta nasname û çanda kurdî de
Eledîn Secadî di serdemekê de jiyaye ku civaka kurd di nava guhertinên mezin ên siyasî, civakî û çandî de bû. Mamosta Secadî yek ji wan rewşenbîran bû ku bi piştgiriya zanîna xwe ya olî, serdestiya xwe ya li ser ziman û wêjeya kurdî û naskirina qada çandî ya wê demê, roleke girîng di avakirina pêla nû ya lêkolînên kurdî de lîstiye. Berhemên wî heta îro jî wekî çavkaniyên herî pêbawer ên lêkolînên ziman û çanda kurdî tên hesibandin.
Mamosta Secadî di sala 1907’an de li taxa Qetarçiyan a bajarê Sineyê hatiye dinê. Ew kurê nivîskar û helbestvanê navdar ê kurd Necmeddîn Secadî bû û ji salên destpêkê yên jiyana xwe de, di hawîrdoreke tijî zanîn, helbest û çandê de mezin bû. Wî xwendina xwe ya seretayî û zanistên olî li cem mamosteyên serdema xwe qedand û piştî bidawîbûna perwerdehiya xwe ya olî, di sala 1938’an de wekî ruhanî û kesekî xwedî zanistên îslamî hat naskirin. Lê bala wî tenê bi zanistên olî sînordar nema û gav bi gav berê xwe da riya çalakiyên zanistî, çandî û wêjeyî.
Ketina vî edîbê kurd a bo qada rojnamegerî û çalakiyên çandî, di dawiya salên 1930’î de dest pê kir. Wî ji sala 1939’an ve çalakiyên xwe yên rojnamegeriyê berfireh kir û di sala 1941’ê de bû sernivîskarê kovara wêjeyî û çandî ya «Gelawej»; kovarê ku di wê demê de yek ji mezintirîn navendên belavkirina raman û wêjeya kurdî bû. Çend sal şûnde jî wî kovara «Nîzar» bi her du zimanên kurdî û erebî weşand û bi vê rêyê, di pêşxistina çanda nivîskî ya kurdî de xwedî pareke mezin bû.
Çalakiyên zanistî yên Mamosta Secadî tenê bi çapemeniyê sînordar neman. Wî di navbera salên 1958 û 1974’an de li Zanîngeha Bexdayê dersa wêjeya kurdî û dîroka wêjeya kurdî da û di perwerdekirina nifşekî nû yê lêkolîner û nivîskarên kurd de roleke bandor lîst. Dersdayîna zanîngehê ji bo wî bû fersendek ku encamên salên xwe yên lêkolîn û xwendinê, di şiklê ders, gotar û pirtûkan de bigihîne xwendekaran û bingehên zanistî yên lêkolînên kurdî xurtir bike.
Berhemên Mamosta Eledîn Secadî qadeke berfireh a mijaran dihewîne. Pirtûka «Mêjûy Wêjey Kurdî» (Dîroka Wêjeya Kurdî) ku di sala 1952’yan de hat çapkirin, yek ji hewldanên destpêkê yên berfireh e ji bo lêkolîna li ser pêvajoya guhertina wêjeya kurdî û hîn jî di vî warî de wek çavkaniyeke girîng tê dîtin. Berhema hêja ya «Kurdwarî» jî komek ji lêkolînên wî yên li ser çand, edet û kevneşopiyên gelê kurd e. Wî her wiha pirtûkên wekî «Rêziman û Ferhenga Zimanê Kurdî», «Metnên Wêjeyî yên Kurdî», «Navên Kurdî», «Rêwîtiyek li Kurdistanê» û «Dîroka Tevgerên Kurdistanê» nivîsandine ku her yek di qadên zimanşnasî, dîrok, antropolojî û wêjeya kurdî de xwedî cihekî taybet in. Ji bilî van, berhema çend-cildî ya «Riştê Mirwarî» û çîroka «Herdem Bihar» wekî berhemên wêjeyî yên naskirî yên wî tên zanîn.
Vê edîbê kurdê navdar, ligel nivîskarî û lêkolîneriyê, helbestvanekî jêhatî jî bû û di berhemên xwe de hewl da ku di navbera kevneşopiya wêjeya klasîk a kurdî û pêdiviyên ramanî yên civaka hevdem de pireke xurt ava bike. Nêrîna zanistî, rastbûna di tomarkirina çavkaniyan de, girîngîdan bi nasnameya çandî ya kurdan û hewldana bo parastina zimanê kurdî, ji taybetmendiyên herî girîng ên berhemên wî ne. Ji ber vê yekê, gelek lêkolîner, Mamosta Secadî di nav rêza pêşengên lêkolînên nûjen ên kurdî de bi cih dikin.
Mamosta Eledîn Secadî di dawiyê de di sala 1984’an de li bajarê Bexdayê çû ser dilovaniya xwe; lê mîrateya wî ya zanistî û çandî hîn jî zindî ye. Berhemên wî ne tenê beşeke girîng a dîroka nivîskî ya wêjeya kurdî pêk tîne, belkî wêneyekî zelal ê çand, ziman û jiyana civakî ya kurdan di sedsala bîstem de nîşan dide. Navê wî îro di nav mezintirîn lêkolîner û edîbên kurd de ye; rewşenbîrek ku emrê xwe di rêya tomarkirin, parastin û belavkirina zanîn û çanda miletê xwe de xerc kir û parçeyeke mayînde di dîroka wêje û çanda kurdî de li pey xwe hişt.
Derhênerê Nûçeyê: Mîlad Muradî
Your Comment