Li gorî rapora Ajansa Nûçeyan a Navneteweyî ya ya Ehlê Beytê (s.x)–ABNA–Li gorî rapora Kurdpressê, di salên dawî de, zêdebûna hatûçûyên dîplomatîk ên serokên Herêma Kurdistanê ya Iraqê bo welatên Erebî yên Kendava Farsê, bi taybetî Mîrnişînên Erebî yên Yekbûyî (MEY) û Qeterê, bûye yek ji nîşanên girîng ên guherîna rêça siyaseta derveyî ya Erbîlê. Ger ku geştên dubare yên Neçîrvan Barzanî, serokê Herêma Kurdistanê, û Mesrûr Barzanî, serokwezîrê Herêmê, bo Ebûzebî û Dohayê di daxuyaniyên fermî de bi piranî bi mijarên wek pêşxistina têkiliyên dualî, kişandina veberhênanê û hevkariya aborî têne ravekirin, lê analîst û navendên lêkolînê yên herêmî vê pêvajoyê wekî beşek ji vesazkirineke stratejîk a siyaseta derveyî ya Herêmê dihesibînin. Li gorî van analîzan, Erbîl hewl dide ku di heman demê de girêdayîbûna aborî ya xwe bi Bexdayê ve kêm bike, hevalbendên nû ji bo veberhênanê, enerjî û ewlehiyê peyda bike û cihê xwe wekî lîstikvanekî herêmî yê aram di hevsengiyên Iraq û Rojhilata Navîn de xurt bike.
Zêdebûna geştên Barzaniyan bo Mîr nişînên Erebî yên Yekbûyî
Girîngtirîn daneyên berdest ên derbarê hejmara geştên serokên Herêma Kurdistanê bo MEYê di rapora Enstîtuya Dewletên Erebî yên Kendavê (AGSI) de hatiye weşandin. Vê navenda ramanê di rapora xwe ya bi navê "Têkiliyên berfireh ên Kurd û Mîrnişînên Erebî yên Yekbûyî" de di Cotmeha 2023-an de ragihand ku têkiliyên navbera Erbîl û Ebûzebîyê di salên borî de bi awayekî berçav berfireh bûne. Li gorî vê raporê, Neçîrvan Barzanî ji sala 2019-an heta Îlona 2023-an bi kêmanî çar geştên fermî li MEYê kiriye. Mesrûr Barzanî jî di heman heyamê de pênc caran çûye MEYê ku çar geştên wî tenê di navbera salên 2022 û 2023-an de pêk hatine. Ev navenda ramanê di analîza xwe de destnîşan kir ku tevaya geştên fermî yên Neçîrvan û Mesrûr Barzanî bo MEYê di vê heyamê de ji hejmara geştên fermî yên wan bo Bexdayê jî zêdetir bûye; mijarek ku ji nêrîna vê navendê nîşana girîngiya zêde ya Ebûzebîyê di hesabên siyasî û aborî yên Herêma Kurdistanê de ye. Ev pêvajo piştî weşandina rapora vê saziyê jî berdewam kir. Mesrûr Barzanî di Sibat 2026-an de di dema Civîna Hikûmetên Cîhanê li MEYê de bi Şêx Mihemed bin Zayid, serokê MEYê, re hevdîtin kir û li ser hevkariyên aborî, veberhênan û guhertinên herêmî gotûbêj kir. Neçîrvan Barzanî jî di Avrêla 2026-an de di geştekê fermî de çû Ebûzebîyê û bi serokê MEYê re hevdîtin kir û mijarên wek têkiliyên dualî, ewlehiya herêmî û pêşxistina hevkariyên aborî nîqaş kir. Li gorî vê yekê, tê texmînkirin ku heta nîvê sala 2026-an, Neçîrvan Barzanî bi kêmanî pênc geştên fermî û Mesrûr Barzanî jî bi kêmanî şeş geştên fermî li MEYê kiribin. Ev amar tenê geştên fermî yên ragihandî dihewîne û hevdîtinên nefermî an jî rûniştînên alîgir ên di civînên navneteweyî de nagire nav xwe.
Geştên Barzaniyan bo Qeterê
Li gorî MEYê, têkiliyên Herêma Kurdistanê û Qeterê ji aliyê hejmara geştên fermî ve kêmtir bûne û heta niha tu saziyek lêkolînê an navendek ramanê amarên berfireh ên derbarê hejmara geştên serokên Herêmê bo Dohayê weşandine. Li gorî agahiyên hatine weşandin ên geştên fermî, Neçîrvan Barzanî bi qasî du-sê caran û Mesrûr Barzanî jî bi qasî du caran çûye Qeterê. Ji bilî vê, her du rayedar di civînên navneteweyî yên cuda de bi rayedarên Qeterî re hevdîtin kirine. Rojnameya Qeter Trîbûnê jî îro ragihand ku Neçîrvan Barzanî duh bi tarîxa 13ê Hezîrana 2026-an çûye Qeterê û bi çend rayedarên wî welatî re hevdîtin kiriye. Her çend hejmara geştan bo Qeterê bi MEYê re ne berawirdbar be jî, ji sala 2022-an pê ve girîngiya Dohayê di siyaseta derveyî ya Herêmê de zêde bûye; bi taybetî di warê enerjiyê, veberhênanê û rola siyasî ya Qeterê di guhertinên herêmî de.
Werziş û dîplomasiya giştî; hebûna Barzaniyan di pêşbirkên otomobîlan û projeya "Pêşandana Kurdistanê" li Kendava Farsê
Yek ji aliyên kêm lêkolînkirî yê têkiliyên Herêma Kurdistanê bi Mîrnişînên Erebî yên Yekbûyî re, bikaranîna bûyerên werzîşê yên navneteweyî, bi taybetî pêşbirkên otomobîlan, wekî amûrek ji bo dîplomasiya giştî û nasandina navê Kurdistanê li qada cîhanê ye. Ev mijar bi taybetî di têkiliya bi tîma Barzani Racing Team û her wiha Kurdistan Racing Team de tê dîtin; tîmek ku bi beşdarbûna xwe di pêşbirkên navneteweyî de hewl da nav û ala Kurdistanê li qadeke nesiyasî lê bi baldarî ya cîhanî bilind bike.
Yek ji nimûneyên girîng ên vê girêdana navbera werziş û dîplomasiyê, geşta Neçîrvan Barzanî, serokê Herêma Kurdistanê, û Mesrûr Barzanî, serokwezîrê Herêmê, bo MEYê di Kanûna 2019-an de bû. Li gorî daxuyaniya Ofîsa Têkiliyên Derveyî ya Partiya Demokrata Kurdistanê, her du rayedar di 1ê Kanûna 2019-an de li gorî vexwendina Şêx Mihemed bin Zayid, wê demê welîehdê Ebûzebîyê, ji bo beşdarbûna merasîma xelatdana pêşbirkên Formula Yek a Abûzebîyê çûne MEYê. Di bergeha vê geştê de, wan bi Şêx Mihemed bin Zayid û çend ji serok û rayedarên herêmî yên di vê bûyerê de amadebûn re hevdîtin kirin.
Her çend ev geşt di çarçoweya fermî ya bûyerek werzîşê de pêk hatibe jî, di heman heyamê de hebûna tîmekî girêdayî Herêma Kurdistanê di pêşbirkên navneteweyî yên otomobîlan de, vê geştê dîmenên sembolîktir da. Tîmê ku destpêkê bi navê Barzani Racing Team dixebitî, ji sala 2011-an heta 2014-an di pêşbirkên cuda yên cîhanê de beşdar bû û hewl dida ku reng û nîşanên kurdî li pîstên navneteweyî nîşan bide. Li gorî Îshaq Tûtumlu, ajovanê spanî-kurd ê vê tîmê, bikaranîna navê "Barzanî" di wê heyamê de ji ber hesasiyetên siyasî yên têkildarî navê "Kurdistan" bû; lê armanca sereke nasandina Kurdistanê li qada werzîşên cîhanê bû. Hebûna vê tîmê di pêşbirkên 24 Saetên Dubayê (24 Hours of Dubai) de yek ji berbiçavtirîn nimûne bû. Di sala 2014-an de, Îshaq Tûtumlu, ajovanê tîmê Barzani Racing Team, di van pêşbirkê de bi otomobîla Lamborghiniyê beşdar bû û di pola A6-Am de cihê duyem bi dest xist. Medyaya pispor a Motorsport.com û her wiha Racecar Engineering vê serfiraziyê wekî yek ji encamên girîng ên vê tîmê tomar kirin.
Piştî sala 2019-an, ev tîm bi navê Kurdistan Racing Team karê xwe berdewam kir û hebûna wê rasterast bi navê Herêma Kurdistanê ve girêda. Girîngiya vê hebûnê ji bo Herêma Kurdistanê ji werzişê wêdetir bû. Pêşbirkên otomobîlan ên li Kendava Farsê, bi taybetî Formula Yek a Ebûzebîyê û pêşbirkên berdayî yên Dubayê, cihê kombûna veberhênerên mezin, pargîdaniyên navneteweyî û elitên siyasî û aborî yên herêmê ne. Hebûna serokên Herêmê di van bûyeran de îmkan peyda dikir ku bi torên aborî re têkiliyan saz bikin û wêneyek ji Kurdistanê wekî herêmeke aram û amade ji bo hevkariya aborî pêşkêş bikin.
Ji ber vê yekê, geştên Barzaniyan bo MEYê di têkiliya bi pêşbirkên otomobîlan re dikare wekî beşek ji heman pêvajoya berfirehtir a nêzikbûna Erbîl û Ebûzebîyê were hesibandin; pêvajoyek ku tenê bi enerjî, veberhênan û ewlehiyê ve sînordar nîne, lê di heman demê de warên wek dîplomasiya giştî, avakirina navê siyasî û nasandina navneteweyî ya Herêma Kurdistanê jî dihewîne.
Çima Mîrnişînên Erebî yên Yekbûyî bûne hevalbendê sereke yê Herêmê li Kendava Farsê?
Yek ji girîngtirîn sedemên nêzikbûna zêde ya Erbîl û Ebûzebîyê, pirsgirêkên aborî û krîza darayî ya Herêmê ye. Rawestandina hinardekirina nefta Herêma Kurdistanê bi riya boriya Iraq–Tirkiyeyê di sala 2023-an de zexteke giran li ser dahatên Erbîlê kir û nakokiyên darayî yên navbera Herêm û hikûmeta navendî ya Iraqê zêde kir. Di van şert û mercan de, Mîrnişînên Erebî yên Yekbûyî wekî yek ji navendên sereke yên sermaye, bazirganî û karûbarên darayî yên herêmê, ji bo Herêmê girîngtir bû. Li gorî baweriya analîstên Enstîtuya AGSI, Erbîl hewl dide bi kişandina sermayeya Emiratiyan di warên wek binesazî, geştyarî, milk, bankavanî û enerjiyê de, girêdayîbûna xwe bi dahatên neftê û budceya Bexdayê kêm bike.
Faktoreke din a girîng, hebûna pargîdaniyên Emiratiyan di sektora enerjiyê ya Herêmê de ye. Pargîdaniyên Dana Gas û Crescent Petroleum salên dirêj e di projeyên gazê yên girîng ên Herêmê de, di nav de qada gazê ya Xormor û projeya Çemçemalê, çalak in. Van projeyan yek ji mezintirîn veberhênanên enerjiyê yên li Iraqê têne hesibandin û parastina wan hewceya hevrêziya siyasî û ewlehiyê ya navbera Erbîl û Ebûzebîyê dike. Ji nêrîna analîstan, heman hebûna aborî bûye sedem ku têkiliyên her du aliyan tenê bi têkiliyên siyasî ve nebin sînordar, lê veguherin têkiliyeke stratejîk di warê enerjiyê de.
________________________________________
Ewlehî; yek ji mijarên din ên têkiliyên Erbîl û Ebûzebîyê
Mijara ewlehiyê jî di berfirehkirina têkiliyên Herêm û MEYê de roleke girîng lîstiye. Her du alî xwedî fikarên hevbeş in derbarê gefên ewlehiyê yên herêmî, êrîşên dronan, çalakiya komên çekdar û parastina binesaziya enerjiyê. Piştî êrîşên dubare yên li qada gazê ya Xormor û her wiha êrîşa dronan a li Ebûzebîyê di sala 2022-an de, ewlehiya enerjiyê û parastina saziyên jiyanî bûye yek ji mijarên domdar ên gotûbêjên navbera rayedarên her du aliyan. Li gorî baweriya hin analîstan, nêzikbûna siyasî ya Erbîl û Ebûzebîyê tenê encama hewcedariya aborî nîne, lê beşek ji hewildana her du aliyan e ji bo avakirina hevkariyeke ewlehiyê li hawîrdora teng a Rojhilata Navîn.
Têkiliya rasterast a Barzaniyan bi serokên MEYê re
Yek ji taybetmendiyên berçav ên têkiliyên Herêma Kurdistanê û Mîrnişînên Erebî yên Yekbûyî, asta bilind a têkiliya navbera serokên her du aliyan e. Hevdîtinên dubare yên Neçîrvan û Mesrûr Barzanî bi Şêx Mihemed bin Zayid, serokê MEYê re, ji nêrîna AGSI nîşan dide ku têkiliyên her du aliyan ji asta asayî ya navbera hikûmeteke navendî û herêmekê derbas bûye. Ev têkiliya rasterast dihêle ku serokên Herêmê bêyî navbeynkarên fermî, li ser pirsgirêkên aborî, ewlehiyî û herêmî bi yek ji girîngtirîn lîstikvanên Kendava Farsê re gotûbêj bikin.
Çima Qeter ji bo Herêmê girîng e?
Têkiliyên Erbîl û Dohayê her çend ji aliyê hejmara geştan ve sînordartir be jî, girîngiya wê zêde dibe. Girîngtirîn qada hevkariyê ya navbera her du aliyan, enerjî ye. Qeter yek ji mezintirîn hilberînerên gazê ya xwezayî ya şil a cîhanê û yek ji girîngtirîn lîstikvanên pîşesaziya enerjiyê ya cîhanî ye. Ji aliyê din ve, Herêma Kurdistanê xwedî rezervên gazê yên xwezayî yên berçav e ku beşek mezin ji wan hê nehatine pêşxistin. Ji ber vê yekê, gelek analîst bawer dikin ku hevkariya navbera Qeter û Herêmê dikare di pêşerojê de di warê pêşxistina qadên gazê, binesaziya enerjiyê û hinardekirina gazê de berfireh bibe. Faktoreke din, hewildana Erbîlê ji bo cihêrengkirina têkiliyên derveyî ye. Herêma Kurdistanê naxwaze tenê bi welatekî Kendava Farsê ve girêdayî be; ji ber vê yekê parastina têkiliyên hevdem bi MEY û Qeterê re dihêle ku ew ji çavkaniyên cuda yên sermaye, piştgiriya siyasî û têkiliyên herêmî sûd werbigire. Rola navbeynkar a Qeterê li Rojhilata Navîn jî ji bo Erbîlê girîng e. Doha di salên dawî de di dosyayên herêmî yên cuda de, ji Efxanistanê bigire heta Filistîn û têkiliyên navbera lîstikvanên herêmî, rola navbeynkar lîstiye. Hebûna kanaleke têkiliyê ya nêzîk bi Qeterê re dikare ji bo Herêmê di têkiliya xwe bi Bexda, Sûriye, Îran, Tirkiye û Amerîkayê re girîng be.
Çima ev geşt di salên dawî de zêde bûne?
Analîza çavkaniyên lêkolînî û medyayî nîşan dide ku çend faktor bi hev re bûne sedema zêdebûna bala Erbîlê bo welatên Kendava Farsê: yekem, krîza hinardekirina neftê û pirsgirêkên darayî yên Herêmê, hewcedariya çavkaniyên nû yên sermaye û darayî peyda kiriye. duyem, nakokiyên domdar ên navbera Erbîl û Bexdayê li ser budceyê û rêveberiya çavkaniyên xwezayî, Herêmê ber bi dîtina hevalbendên aborî yên derveyî ve birine. Di heman demê de pêşxistina pîşesaziya gazê, zêdebûna girîngiya jeopolîtîk a Herêmê li pey guhertinên Sûriyeyê, kêmbûna tansiyonê navbera welatên Encumena Hevkariya Kendava Farsê piştî dawîbûna krîza Qeterê û fikara li ser paşeroja hebûna Amerîkayê li herêmê, ji faktorên din in ku bûne sedema ku Erbîl têkiliyên xwe bi welatên Erebî yên Kendava Farsê re xurt bike.
Ji ber vê yekê, zêdebûna geştên Neçîrvan û Mesrûr Barzanî bo MEY û Qeterê nayê hesibandin ku tenê beşek ji dîplomasiya merasîmî be. Ev pêvajo nîşana guherîna nêzîkatiya derveyî ya Herêma Kurdistanê ye; nêzîkatiyek ku hewl dide di navbera aborî, ewlehî û siyaseta herêmî de hevsengiyeke nû ava bike. Di vê çarçovê de, Mîrnişînên Erebî yên Yekbûyî bûye girîngtirîn hevalbendê Herêma Kurdistanê li Kendava Farsê; mijarek ku hem di hejmara geştên serokên Herêmê û hem jî di qebareya veberhênanên aborî û enerjiyê yên her du aliyan de xwe dide dîtin. Qeter jî her çend ji aliyê hejmara geştan ve di asteke nizimtir de be jî, wekî hevalbendek temamker, bi taybetî di warê gazê, veberhênanê û dîplomasiya herêmî de, girîngî pê ketiye.
Bi giştî û li gorî analîza navendên ramanê yên herêmî, dîplomasiya Kendava Farsê ya Herêma Kurdistanê beşek ji hewildana berfirehtir a Erbîlê ye ji bo kêmkirina xizaniya aborî, zêdekirina serxwebûna siyasî û sabîtkirina cihê xwe wekî lîstikvanekî herêmî li Iraq û Rojhilata Navîn.
________________________________________
Çavkanî: Kurdpress, Enstîtuya Dewletên Erebî yên Kendavê (AGSI), Qatar Tribune, Motorsport.com, Racecar Engineering
1. Arab Gulf States Institute in Washington (AGSI)
Yerevan Saeed, “Budding Kurdish-UAE Relations,” October 2023
https://agsi.org/analysis/budding-kurdish-uae-relations/
2. Arab Gulf States Institute in Washington (AGSI)
Regional Affairs – Gulf Relations Analysis Series
https://agsi.org/
3. Center for Global Policy (CGP)
Analysis on Kurdistan Region Energy, Politics and Gulf Relations
https://cgpolicy.org/
4. Atlantic Council – Iraq Initiative
https://www.atlanticcouncil.org/
5. Washington Institute for Near East Policy (WINEP)
https://www.washingtoninstitute.org/
6. Presidency of the Kurdistan Region of Iraq
https://presidency.gov.krd/
7. Kurdistan Regional Government (KRG) – Prime Minister Office
https://gov.krd/
8. Kurdistan Democratic Party – Foreign Relations Office (KDP-FRO)
“The President of the Kurdistan Region and the Prime Minister visit the UAE,” 1 December 2019
https://www.kdp-fro.krd/
9. UAE Ministry of Foreign Affairs
https://www.mofa.gov.ae/
10. UAE Presidential Office
https://www.mohamedbinzayed.ae/
11. Amiri Diwan – State of Qatar
https://www.diwan.gov.qa/
12. Qatar Ministry of Foreign Affairs
https://www.mofa.gov.qa/
13. Qatar Tribune
https://www.qatar-tribune.com/
14. Dana Gas
https://www.danagas.com/
15. Crescent Petroleum
https://www.crescentpetroleum.com/
16. Kurdistan Regional Government – Ministry of Natural Resources
https://mnr.krg.org/
17. Reuters
https://www.reuters.com/
18. Financial Times
https://www.ft.com/
19. Bloomberg
https://www.bloomberg.com/
20. Kurdistan24
“Kurdistan Racing Team wins first trophy in German racing cup”
https://www.kurdistan24.net/
21. Kurdistan24
“Kurdistan Racing Team in financial trouble”
https://www.kurdistan24.net/
22. Motorsport.com
“Isaac Tutumlu finishes on the rostrum in Dubai” (2014)
https://www.motorsport.com/
23. Racecar Engineering
“Tutumlu finishes on A6-Am class rostrum in Dubai 24 hrs”
https://www.racecar.com/
24. Racecar Engineering
“Barzani Racing ceases motorsport activities for 2015”
https://www.racecar.com/
25. Kurdistan Chronicle / Kurdipedia
“Racing with Pride”
https://www.kurdipedia.org/
26. Rudaw English
https://www.rudaw.net/
27. The New Region
https://thenewregion.com/
28. Al-Monitor
https://www.al-monitor.com/
29. The National (UAE)
https://www.thenationalnews.com/
کد
Your Comment