Li gorî nûçeya Ajansa Navneteweyî ya Ehl-ul-Beyt ê (s.x) – ABNA Tariq Hemo, nivîskarê vê gotarê û lêkolînerê Navenda Lêkolînên Kurdî li Almanyayê ye. Ew doktoraya zanistên siyasî heye, li beşa zanistên siyasî ya Akademiya Erebî ya Danîmarkayê ders dide û endamê Civata Zanistên Siyasî ya Almanyayê ye. Ew pêşketinên heyî yên Sûriyeyê, bi taybetî yên têkildarî Kurdên Sûriyeyê, wekî destpêka «qonaxeke nû» ji bo Kurdên Sûriyeyê dinirxîne; qonaxek ku, li gorî wî, bi awayekî bingehîn ji qonaxên berê cuda ye. Di vê qonaxê de, Kurd ne tenê divê di qeraxên avahiya siyasî ya Sûriyeyê de bimînin, lê divê beşdarî rêvebirin û avakirina dewletê bibin û di heman demê de nasnameya neteweyî, ziman û çanda xwe biparêzin. Gotar di 26ê Îlona 2026an de hatiye weşandin.
Yek ji nimûneyên girîng ên ku gotarê behsa wan dike, ku li ser malpera Navenda Lêkolînên Kurdî hatiye weşandin, rewşa Kurdên deverên navendî yên Sûriyeyê ye. Nivîskar dibêje ku li gundên Kurdî yên derdora Hema, daxwazeke berfireh ji bo fêrbûna zimanê Kurdî çêbûye. Li gorî agahiyên destpêkê yên gotarê, zêdetirî 50 gundên Kurdî li vê herêmê daxwaza hînkirina zimanê Kurdî ji aliyê saziyên fermî yên dewletê kiriye. Niştecihên van gundan herwiha daxwaza şandina mamosteyên perwerdekirî yên Kurdî dikin û heta pêşniyar kiriye ku kesên ji nav zarokên xwe bêne perwerdekirin da ku zimanê Kurdî hîn bikin.
Nivîskar vê pêşketinê tenê daxwazeke perwerdehiyê nabîne. Li gorî nêrîna wî, israra Kurdên derdora Hema li ser hînkirina zimanê dayikê nîşana hewldana ji bo nûavakirina nasname û mîrata çandî ya Kurdî ye li deverên ku bi dehsalan di bin bandora siyaseta asîmîlasyon û guhertina zimanî de bûne. Gotar ji bo ravekirina vê rewşê, vê yekê bi israra Kurdên Anatoliyê li ser parastina zimanê xwe di nav nifşan de dide ber hev.
Mîrata siyaseta Baasê
Beşeke girîng a gotarê ji bo siyaseta berê ya hikûmeta Sûriyeyê hatiye veqetandin. Nivîskar dibêje ku rejîma Baas Kurdên deverên navendî yên Sûriyeyê wekî nimûneyek ji «entegrekirinê» di civaka Sûriyeyê de pêşkêş dikir; lê li gorî wî, armanca rastîn a vê entegrekirinê windabûna hêdî-hêdî ya ziman û nasnameya Kurdî û cîgirtina wan bi ziman û nasnameya serdest a Erebî bû.
Gotar di vê derbarê de behsa serjimêriya sala 1962an dike ku li gorî nivîsê, sed hezaran Kurd ji hemwelatiya Sûriyeyê bêpar hişt û wan di kategoriya «welatiyên biyanî» de danîn. Nivîskar herwiha projeya «Kembera Erebî» di navbera salên 1965 û 1976an de wekî beşek ji siyaseta nifûsî û nasnameyî ya hikûmeta Sûriyeyê dibîne; li gorî wî, ev proje ji bo belavkirina navendên nifûsa Kurd û lawazkirina girêdana civakî ya wan hatibû sepandin.
Ji vê perspektîfê ve, gotar cudahiya di navbera du têgehan de dide nîşandan: «entegrekirin bi parastina nasnameyê» û «helandin û tunekirina nasnameyê». Nivîskar bawer dike ku qonaxa heyî divê ber bi ya yekem ve biçe û rê li ber dubarebûna modela duyemîn bê girtin.
Hînkirina zimanê Kurdî; projeyek ji dibistanê wêdetir
Yek ji pêşniyarên sereke yên gotarê, avakirina «qonaxeke hêzdarkirinê» an bernameyeke rêkxistî ye ji bo vegerandina ziman û çanda Kurdî bo deverên navendî yên Sûriyeyê.
Li gorî nivîskar, ev plan divê tenê bi vekirina dersên zimanê Kurdî sînordar nebe. Ew avakirina strukturên çandî, perwerdehî, terbiweyî û hişyarkirinê pêşniyar dike û bawer dike ku divê ev saziyên bi zanîngeh û dezgehên perwerdehiyê yên Hesekê û Kobanê re têkiliyê daynin.
Nivîskar girîngiya vê projeyê pir mezin dinirxîne û ew di rêza hin armancên siyasî yên girîng ên Kurdên Sûriyeyê de dide, di nav wan de: pêkanîna pêvajoya entegrekirinê, xurtkirina hebûna Kurdên di strukturên dewletê de û hewldana ji bo nasîna makezagona Kurdî wekî koma neteweyî ya duyemîn a Sûriyeyê.
Di heman çarçoveyê de, çar bajarên Qamişlo, Kobanê, Efrîn û Rukneddîn wekî navendên çandî yên potansiyel tên destnîşankirin ku dikarin di navbera civakên Kurdî yên deverên cuda yên Sûriyeyê de roleke girîng a girêdanê bilîzin.
Berpirsiyariya partiyên Kurdî
Gotar tenê Şamê wekî aliyê berpirsiyar nade nîşan û beşeke girîng a berpirsiyariyê dixe ser milê hêzên siyasî yên Kurdî.
Nivîskar rexne li partiyên Kurdî dike ku di salên borî de di bername û propagandaya xwe de li ser «ax, gel û ziman» û sembolên wekî ala Kurdî û cil û bergên Kurdî rawestiyane, lê niha divê van sloganên bikin kar û çalakiyên pratîkî.
Li gorî pêşniyara gotarê, divê van partiyan bi hev re hevaheng bibin, hêz û kadroyên xwe bişînin deverên navendî yên Sûriyeyê û alîkariya civakên Kurdî yên van deveran bikin ji bo hînkirina ziman û parastina çandê.
Heta pêşniyar hatiye kirin ku performansa partiyan bi awayekî periyodîk bê nirxandin; yanî divê di navbera sloganên ku serok û partî di medyayê û torên civakî de bilind dikin û gavên rastîn ên wan li deverên Kurdî de berawird bê kirin.
Du hêmanên hevdem ji bo entegrekirinê
Yek ji xalên sereke yên gotarê ev e ku nivîskar «entegrekirinê» ne wekî pêvajoyeke tenê ewlehî an îdarî dibîne. Ew ji bo vê pêvajoyê du hêmanên sereke diyar dike.
Hêmanê yekem «nasnameya Kurdî» ye; yanî berfirehkirina ziman û çanda Kurdî û ji nû ve danîna têkiliya sed hezaran û heta li gorî gotarê, dibe ku milyonên Kurdên deverên navendî bi mîrat, ziman û cografyaya dîrokî ya xwe re.
Hêmanê duyem «nasnameya neteweyî ya Sûriyeyê» ye; yanî beşdarbûna di avakirina welatê Sûriyeyê de, xurtkirina têgeha hemwelatîbûnê, serweriya qanûnê û avakirina jiyaneke siyasî ya pêşbaz ku li ser hilbijartin, bernameyên siyasî û berjewendiyên hemwelatiyan ava bibe.
Ji ber vê yekê, argumenta gotarê ew e ku parastina nasnameya Kurdî û beşdarbûna di avakirina dewleta Sûriyeyê de divê wekî du projeyên dijber neyên dîtin.
Perspektîfa nifûsî ya ku nivîskar pêş dixe
Gotar di beşeke din de dibêje ku Kurdên Sûriyeyê hîn di qonaxa yekem a beşdarbûna xwe di strukturên dewletê de ne û divê ev pêvajoyê di qonaxên din de bi hêz bikin. Nivîskar bawer dike ku ger ev pêvajoy serkeftî be, wêneyê heyî yê giraniya nifûsa Kurdên Sûriyeyê jî dikare biguhere.
Li vir nivîskar dinivîse ku nîqaş dibe ku êdî tenê li ser texmînên nêzîkî 10 ji sedî ya nifûsa Sûriyeyê neyê rawestan û heta rêjeyên 20 an 30 ji sedî jî bên nîqaşkirin. Lê ev hejmar texmîn û nêrîna nivîskarê gotarê ne û nivîs ji bo wan daneyên serbixwe yên nifûsî pêşkêş nake; ji ber vê yekê, divê ev hejmar wekî amara piştrastkirî ya nifûsa Kurdên Sûriyeyê neyên ragihandin.
Dijberên pêvajoya entegrekirinê
Gotar di berdewamiyê de behsa wan hêzên dike ku li dijî beşdarbûna Kurdên di rêvebirina dewleta Sûriyeyê û pêvajoya entegrekirinê de ne. Nivîskar van dijberan wekî komeke cuda dide nasîn û îdîa dike ku hin ji wan li dijî pêvajoya aştiyê û peymana di navbera tevgera Kurdî û dewleta Tirkiyeyê de ne; herwiha behsa bermayiyên Baasê, hin torên girêdayî bi derve û komên ku di berê de di talankirin û desteserkirina mal û milkên mirovan de dest dabûn, dike.
Nivîskar bawer dike ku van hêzan dê hewl bidin destkeftiyên Kurdên lawaz bikin û pêvajoya beşdarbûna wan di rêvebirina dewletê de asteng bikin. Ew vê pêvajoyê di çarçoveya peymana 29ê Çileya 2026an û herwiha rêzikên wekî fermannameya serokatiyê ya jimare 13 û biryara Wezareta Hikûmeta Herêmî û Jîngehê ya derbarê zêdekirina desthilatên parêzgaran de dinirxîne.
Dijberiya di hundirê tevgera Kurdî de
Gotar di heman demê de dibêje ku dijberiya li hember vê rêbazê tenê ji derveyî tevgera Kurdî nayê. Li gorî nivîskar, hin deng di cihana virtual de hêzên Kurdî yên beşdarî vê pêvajoyê dikin bi «xiyanetê» sûcdar dikin.
Lê nivîskar bawer dike ku ev hêz, ji ber rola xwe ya sînorî ya li qadê û îzolasyona ramanî, bandoreke diyarker li ser pêvajoya siyasî nînin. Di hember vê de, ew behsa piştgiriya Herêma Kurdistanê ya Iraqê, tevgera Kurdî li Tirkiyeyê û Partiya Karkerên Kurdistanê (PKK) û Partiya Wekhevî û Demokrasiyê ya Gelan (DEM) û herwiha hin alîkariyên din ên hêzên siyasî yên Kurdî ji bo rêbaza beşdarbûn û entegrekirinê dike.
Dawiya peyamê.
Your Comment