Li gorî nûçeya Ajansa Navneteweyî ya Ehl-ul-Beyt ê (s.x) – ABNA – Entegrekirina saziyên sivîl û leşkerî yên bakur-rojhilatê Sûriyeyê di nav avahiya hikûmeta navendî de, tevî guherîna di têkiliyên îdarî û ewlehiyê de di navbera Şam û vê herêmê de, hîn jî nekariye nakokiyên bingehîn li ser mafên kurdan, beşdariya siyasî û vegerandina awareyan çareser bike. Lezgîn Îbrahîm, lêkolînerê kurd û analîstê siyasî yê girêdayî Navenda Lêkolînên Stratejîk a Feratê, di hevpeyvînê de bi kovara Amargî re tekez kir ku serkeftina pêvajoya entegrekirinê nayê pîvandin bi tenê bi veguhastina saziyan bo binemala hikûmetê an avakirina artêşeke yekgirtî; lê pîvana sereke ew e ku garantiyên qanûnî ji bo mafên hemû civakên sûrî werin afirandin û zemîna beşdariya wekhev a wan di rêveberiya welêt de were amadekirin.
Li gorî Lezgîn Îbrahîm, dijwariya sereke ya Sûriyeyê di qonaxa derbasbûna siyasî de ji yekgirtina avahiyên îdarî û leşkerî wêdetir e û vedigere mîrata çend salên şer, bêbaweriya di navbera komên civakî de û nakokiya li ser forma û cewhera dewleta pêşerojê. Tengasiyên dawî li bajarê Hesekê, di nav de protestoya xwendekarên kurd li ser rewşa perwerdehiya bi zimanê zikmakî û kombûna komên ku daxwaza berfirehkirina hebûna saziyên dewletê dikin, nîşan da ku li ser rêya entegrekirinê di navbera Şam û bakur-rojhilatê Sûriyeyê de lihevhatineke temam tune. Li gel van nakokiyan, êrîş li hin malbatên aware yên ku hewl didin vegere malên xwe, pirsên cidî li ser ewlehî, mafên welatiyê û garantiyên qanûnî di serdema derbasbûnê de derxist holê.
Ew bawer dike ku aşitî ya neteweyî li Sûriyeyê divê bi peymanên demkî û lihevhatinên siyasî re sînordar nebe, lê divê li ser bingeha peymaneke civakî ya nû were avakirin ku tê de wekhevî, piralî û beşdariya rastîn a hemû komên etnîkî û olî werin nasîn. Ji nihêrîna vê lêkolîner, heta ku civakên cuda yên sûrî nekarin di destnîşankirina avahiya dewletê û danîna qanûnên pêşerojê de roleke bi bandor bilîzin, entegrekirina saziyî bi tenê nayê karê baweriya windabûyî ji nû ve ava bike.
Yek ji girîngtirîn qadên derketina nakokiyê di navbera kurdan û hikûmeta derbasbûnê ya Sûriyeyê de, pirsgirêka ziman û perwerdehiya bi zimanê zikmakî ye. Protestoya xwendekarên kurd li Hesekê ji bo bidestxistina perwerdehiya temam bi zimanê kurdî, ji nihêrîna Îbrahîm ne tenê nakokiyeke li ser hejmara saetên dersan an cihê dersekê di bernameya perwerdehiyê de ye, lê nîşana valahiya di navbera nasîna nasnameya kurdî û veguherandina vê nasînê bo mafên pêkanînbar di jiyana rojane de ye. Li gorî wî, qebûlkirina nasnameya kurdî li asta siyasî wateyê digire dema ku ev qebûl di pergalê perwerdehiyê, avahiya îdarî û mekanîzmayên beşdariya siyasî de jî were nîşandan.
Îbrahîm hişyarî daye ku heke daxwazên têkildarî zimanê kurdî wek destkeftiyeke çandî û îstisnaî ji bo civakekê were hesibandin, ne tenê pirsgirêk nayê çareser kirin, lê îhtîmala tundtirbûna nakokiyan zêde dibe. Ew daxwaza pêkhatina pergaleke perwerdehiya pirzimanî li Sûriyeyê dike ku tê de perwerdehiya bi zimanê zikmakî beşek ji mafên perwerdehiyê yên welatiyan be, ne destkeftiyeke sînordar û girêdayî biryarên demkî yên hikûmetê. Li gorî vê lêkolîner, nêzîkatiyeke wiha bi pêşniyarên Rêxistina Perwerdehî, Zanistî û Çandî ya Neteweyên Yekbûyî (UNESCO) li ser perwerdehiya pirzimanî re jî lihev tê, ji ber ku ev pêşniyar li ser roleke perwerdehiya bi zimanê zikmakî di başkirina encamên xwendinê yên zarokan tekez dikin.
Di heman çarçoveyê de, Ebdulmewla el-Melhem, nûnerê parlemana Sûriyeyê, di hevpeyvînê de bi Amargî re li ser bidestxistina mafên neteweyî û çandî yên kurdan di çarçoveya dewleta Sûriyeyê de tekez kir û mafê bikaranîna zimanê kurdî û lidarxistina bûyerên neteweyî û çandî nas kir. El-Melhem herwiha piştgirî da bicihkirina zimanê kurdî wek zimanê duyem di bernameya dibistanên dewletî yên herêmên ku gelheya kurd tê de heye, û vê yekê mafek zanî ku kurd şayanî bidestxistina wê ne. Lê belê, tekeziya wî li ser nasnameya hevpar a sûrî û cihê zimanê erebî wek zimanê fermî yê welêt nîşan dide ku hîn jî li ser sînorên nasîna nasnameyên neteweyî di avahiya dewleta pêşerojê de cudahiya nihêrînan heye.
Ji nihêrîna Îbrahîm, pirsgirêka girîngtir ji qebûlkirina prensîba mafên çandî yên kurdan, nebûna garantiyên berdewam û mecbûrî ji bo pêkanîna van mafan e. Peymana 29ê Çileya Pêşîn di navbera Şam û Hêzên Demokratîk ên Sûriyeyê de, li gorî wî, xaleke guherînê ya girîng di nêzîkatiya dîrokî ya dewleta Sûriyeyê bo pirsgirêka kurdan de tê hesibandin. Ev peyman bi Fermana Jimare 13 ya Serokatiyê hat pêşwazîkirin; fermanekê ku kurdan beşeke veqetînbar ji gelê Sûriyeyê zanî, li ser parastina nasnameya çandî û zimanî ya wan tekez kir û zimanê kurdî wek zimanekî neteweyî nas kir. Herwiha di vê fermanê de bal hat kişandin ser encamên serjimêriya sala 1962an li parêzgeha Hesekê û bêparmayîna hejmarek kurdan ji hemwelatiya Sûriyeyê, û li ser dayîna hemwelatiyê ji kesên bêparmayî û qedexekirina cudakariya etnîkî û zimanî hate tekez kirin.
Tevî van pêşveçûnan, Îbrahîm bawer dike ku rewşa qanûnî ya zimanê kurdî hîn jî girêdayî awayê pêkanîna rêzik û biryarên saziyên dewletê ye. Daxuyaniya qanûna bingehîn a niha ya Sûriyeyê li ser pirrengiya çandî, mafên zimanî û wekheviya welatiyan tekez dike, lê zimanê erebî wek zimanê fermî yê welêt destnîşan kiriye. Fermana Jimare 13 jî li gorî vê çarçoveyê gavê pirtir di nasîna zimanê kurdî wek zimanê neteweyî de avêtiye û îmkan daye perwerdehiya wê di bin mercên diyarkirî de. Lê belê, heta ku ev maf di qanûna bingehîn a daîmî û qanûnên pêkanînê de neyên bicihkirin, cihê zimanê kurdî di perwerdehî û rêveberiya herêmî de dê bi nediyariyê re rûbirû be.
Li gorî Lezgîn Îbrahîm, berdewamtirîn garantî ji bo mafên kurdan û civakên din ên sûrî, tomarina mafên wan ên neteweyî, çandî û zimanî di qanûna bingehîn a daîmî de ye. Ew tekez dike ku tedbîrên serdema derbasbûnê, her çend girîng bin jî, cihê garantiyên qanûnî yên demdirêj nagirin. Ji ber vê yekê, pêvajoya danîna qanûna bingehîn a pêşerojê divê bi beşdariya rastîn a komên cuda yên civakî û etnîkî were kirin û bi biryargirtina tenê ya hikûmeta navendî re sînordar nebe.
Mijara awareyan û mafên xwedîtiyê jî yek ji astengên girîng ên din e li ser rêya bawerîavakirinê di navbera kurdan û Şamê de. Di 26ê Cotmehê de, hejmarek malbatên kurd ên aware yên Til Ebyazê ku ji sala 2019an û li pey operasyona leşkerî ya Tirkiyeyê malên xwe terikandibûn, ji bo pêşkêşkirina belgeyên xwedîtiya mal û erdê û şopandina pêvajoya vegera bo vî bajarî li ber dezgeha têkildar kom bûn. Di dema hebûna wan li avahiya dezgehê de, erebeyên wan hatin şewitandin û hatin êrîşkirin. Raport jî li ser heqaretên bi motîva etnîkî li van malbatan hatin weşandin. Ev bûyer di rewşekê de qewimîn ku hin malbatên kurd ên aware di mehên dawî de jî dema hewldana vegera bo herêmên jîngeha xwe bi tundiyê re rûbirû bûne.
Îbrahîm van êrîşan wek encama dijminatiya etnîkî an motîvên tolhildanê dibîne û hişyarî daye ku berxwedanên wiha hewldanên ji bo aşitî ya neteweyî lawaz dikin. Li gorî wî, awarebûna milyonan kesan di dema salên şer de pirsgirêkên tevlihev di warê xwedîtiya mal û erdê, belgeyên nasnameyê û belgeyên qanûnî de afirandiye. Ev pirsgirêk bi kurdan re sînordar nînin û beşên cuda yên civaka Sûriyeyê jî tê de mijûl kiriye. Daneyên Komîseriya Bilind a Penaberan a Neteweyên Yekbûyî di sala 2026an de jî nîşan didin ku nêzîkî çaryeka penaber û awareyên navxweyî yên di vê raportê de hatine lêkolînkirin, belgeyên têkildarî xwedîtiya xaniyan, erd û milkên neguhêzbar li dest wan tune ne.
Ji nihêrîna Lezgîn Îbrahîm, hikûmeta Sûriyeyê û saziyên wê yên ewlehiyê berpirsiyariya rasterast a parastina welatiyan û berpirsyarkirina failên tundiyê li ser xwe heye. Ew di heman demê de beşdariya serokên eşîran û civakên herêmî di kêmkirina tengasiyan de pêwîst dibîne. Îbrahîm bertekara ewlehiyê ya hikûmeta Sûriyeyê bo bûyerên Til Ebyazê û berdewamiya rêxistinkirina karwanên vegera bo Dirbêsiyê wek tedbîrên erênî dinirxîne, lê bawer dike ku divê hikûmet nêzîkatiyeke çalaktir li hember pirsgirêka xwedîtiyê û vegera awareyan bigire.
Pêşniyara vê lêkolîner, avakirina saziyeke serbixwe ye ji bo lêkolîna îdîayên têkildarî xwedîtiyê, alîkariya kesên ku belgeyên xwe di dema şer de winda kirine û çareserkirina nakokiyên têkildarî xanî û erdên ku niha li dest kesên din in. Li gorî wî, mekanîzmayeke wiha divê hem mafên xwedanên bingehîn garantî bike û hem jî pêşî li veguherîna nakokiyên milkî bo pevçûna rasterast di navbera awareyên vegeriyayî û niştecihên niha de bigire.
Li gel van pirsgirêkan, wî li ser pêwîstiya venihêrîna avahiya belavkirina desthilatdariyê li Sûriyeyê tekez kir. Ev lêkolîner bawer dike ku divê encûmenên herêmî di warên wek perwerdehî, çand, xizmetên giştî û pêşkeftinê de desthilatdariyên rastîn hebin û ne tenê bibin saziyên rêveber ên di bin hikûmeta navendî de. Li gorî wî, ewlehî û nûneriya siyasî nayên veqetandin ji mijarên wek vegera awareyan, xwedîtî, perwerdehî û nasnameyê. Ji ber vê yekê, entegrekirina bakur-rojhilatê Sûriyeyê di nav avahiya hikûmeta navendî de dikare dema serkeftî were hesibandin ku niştecihên vê herêmê jî di biryargirtinên têkildarî jiyan û pêşeroja xwe de beşdar bin.
…………….
Dawiya Nûçeyî/
Etîket:Kurd #Kurdistan #Suriye #Şam #Rojava #BakurêRojhilatêSûriyê #Hesekê #Qamişlo #HSD #QSD #Damascus #MafênKurdan #ZimanêKurdî #PerwerdehiyaBiZimanêDayikê #NasnameyaKurdî #MafênNeteweyî #MafênÇandî #YekgirtinaSûriyê
Your Comment