Li gorî Ajansa Nûçeyan a Navneteweyî ya Ehlê Beytê (s.x) — ABNA —Krîza leşkerî ya di navbera Amerîka û Îranê de di rojanê dawî de bi zivirîneke nişkave û neçaverêkirî re rû bi rû bû. Donald Trump, serokê dewleta Amerîkayê, piştî çend roj gefên tund li dijî Îranê û hişyariyên derbarê êrîşên berfireh û girtina girîngtirîn sazgehên petrolê de, bi zimanekî nû axivî û behsa lihevhatineke siyasî ya mezin ji bo bi dawîkirina şer kir.
Destpêka tevlîheviyê
Li gorî Al Cazîra, ev rewş ji wê derê dest pê kir ku Trump, roja pençşemê ya borî, di peyamekê de li ser torên civakî, helwesta xwe li dijî Îranê tund kir û got ku Amerîka dibe ku êrîşên leşkerî yên giran li dijî vê welatî pêk bîne. Ew herwiha behsa îhtîmala kontrolkirina temamî ya Girava Xarkê kir; giravek ku yek ji girîngtirîn navendên hinardekirina petrolê ya Îranê li Kendava Parsê ye. Ev gav dikaribû bandorên berfireh li ser bazara enerjiyê ya cîhanê çêbike.
Daxuyaniya nezelal a lihevhatinê
Li gorî New York Times, ev gefên leşkerî piştî du şev şerê tund ê mûşekî û hewayî di navbera hêzên Amerîkî û Îranî de hatin gotin. Ev berxwedan piştî hilweşandina helîkoptera Apache ya Amerîkî zêdetir bû û nîgeraniyên herêmî li ser veguhertina krîzê bo şerekî berfireh li Rojhilata Navîn zêde kir.
Lê tenê çend saetan piştî vê helwesta tund, Trump zivirî ser rêyekî din û ragihand ku êrîşên plankirî li dijî Îranê hatine betal kirin. Wî got ku sedema vê biryarê pêşkeftina danûstandinan bi berpirsên Îranî û gihiştina du aliyan bi tefahumên destpêkî bûye.
Trump di civîna xwe ya çapemeniyê de li Qesra Spî got ku tefahumekî destpêkî hatîye bidestxistin, niha jêra nûvekirinê ya dawî tê amadekirin, û dibe ku îmza kirin wê di nav wan rojên pêş de li yek ji welatên Ewrûpayê pêk were.
Wî vê lihevhatinê wekî tefahumekî gelek hêzdar nas kir û îdîa kir ku dikare şerekî ku ji roja 9ê Adarê 1404ê bi êrîşên hevbeş yên Amerîka û rejîma sîyonîst li dijî Îranê dest pê kiribû, bi dawî bike.
Rêwîtiya Tehranê: redkirina rewşekî “dawî”
Lê Tehran rêya Amerîkayê derbarê gihiştina lihevhatineke dawî red kir. İsmail Baqaî, beşdariya saziyê wezareta derve ya Komara Îslamî ya Îranê, got ku îdîayên derbarê lihevhatinê hîn jî di asta guman û spekulasyonê de ne û tiştek bi awayekî dawî nehatîye biryardan.
Wî diyar kir ku beşeke mezin a nivîsa danûstandinan hatiye lêkolîn kirin, lê Îran hîn jî negihîştîye encama dawî û ji xetên sor ên xwe dernekeve.
Hêvîbariya Trump û guman li ser rastiya danûstandinan
Li gorî Neil Stanage analîstê rojnameya The Hill, Trump ji destpêka şerê li dijî Îranê vir de gelek caran gotibû ku lihevhatin nêzîk e; lê cudahî ya vê carê ev e ku wî diyar kir ku demjimêra îmzakirina peymanê û piştgiriya welatên herêmê jî heye.
Trump got ku ev lihevhatin ji aliyê welatên wekî Erebistana Siûdî, Emîratên Erebî yên Yekbûyî, Qeter, Tirkiye, Pakistan, Bahrên, Kuweyt, Urdun û Misir tê piştgirî kirin.
Lê gelek şîrovekar bawer dikin ku ev hêvîbariya Trump bi qasê nezelaliyan ên heyî li gorî rewşê nayê. Hîn ne diyar e ku çarenivîsa bernameya nukleerî ya Îranê, stokên uranyuma zêdetir hilanîn, û sînorên muhtemel ên vê qada çi dê bibe.
The Hill herwiha nîşan da ku Benyamin Netanyahû, serokwezîrê rejîma sîyonîst, gotiye ku ev rejîm alîgirê vê tefahumê nîne û her lihevhatineke dawî divê:
- uranyuma zêdetir hilanîn ji Îranê derxe,
- sazgehên zêdekirina uranyumê hilweşîne,
- bernameya mûşekî ya Îranê sînorke,
- û piştgiriya Tehranê ji komên çekdar ên li herêmê rawestîne.
Ev helwest nîşan dide ku pirsgirêkên bingehîn hîn nehatine çareserkirin û ew tiştê ku hatiye gotin, zêdetir çarçoveyeke destpêkî ye ji bo danûstandinên pêşerojê.
Bandora li ser bazarên cîhanî
Di warê aborî de, axaftina Trump a bi hêvî li ser îhtîmala lihevhatinê, reaksiyona erênî ya derhal li bazarên darayî yên cîhanê çêkir.
Li gorî Stanage, indexên sereke yên bolsa Amerîka piştî weşandina vê nûçeyê bilind bûn. Dow Jones û S&P 500 nêzîkî du ji sedî, û indexa teknolojiyê jî zêdetir ji du û nîv ji sedî bilind bûn.
Ev bilindbûna nirxa bazaran zêdetir ji hêvîya venebûna navçeya Tengava Hurmuzê û bi dawîbûna sînordariyên deryayî yên Amerîka li ser rêyên têkildar bi Îranê ve bi bandor bû. Di hefteyên borî de, ev mijar tenê nîgeraniyên li ser bilindbûna bihayê petrolê di bazarên cîhanî de zêde kiribûn.
Ji destpêka şerê li dijî Îranê, bihayê petrolê nêzîkî 30 ji sedî bilind bûbû û nîgeraniyên li ser têkçûna hinardekirina enerjiyê ji Kenda Parsê yek ji girîngtirîn faktoran bû ku li ser aborîya cîhanê zext çêdike.
Hewldanên herêmî ji bo rawestandina krîzê
Websita Politico di rapora xwe ya تایبەتی de got ku zivirîna nişkave ya Trump ji rêya leşkerî ne bûye sedfekî neçaverêkirî, belkî encama hewldanên dijwar ên diplomatîk ên rêberên herêmî bûye.
Li gorî vê raporê, têkiliyên lez û bez ên di navbera berpirsên payebilind ên herêmî û Trump de roleke mezin lîstin.
Di nav van têkiliyên de, axaftinên emîrê Qeterê, serokê Emîratan, û fermîndarê artêşa Pakistanê bi serokê Amerîkayê re hatin behs kirin. Ev berpirs xwestin Trump bi qonaqnaxwe binirxîne ku rêya danûstandinê hîn jî dikare serkeftinê bi dest bîne.
Li gorî berpirsên Amerîkî û diplomatên ku bi vê medyayê re axivîn, ev raşandin bû sedem ku Trump hêza êrîşa leşkerî rawestîne û bêtir dem bide rêya diplomatîk.
Li gorî vê raporê, tefahuma nû niha zêdetir li ser venebûna Tengava Hurmuzê û rakirina sînorkirinên deryayî yên têkildar bi Îranê disekine; mijarên tevlihevtir wek pergala nukleerî ya Îranê di danûstandinên paşîn de dê werin nirxandin.
Herwiha hat gotin ku Washington û Tehran li ser îhtîmala azadkirina beşek ji amûrên darayî yên sînordarkirî yên Îranê li Qeterê û hin welatên din jî di gotûbêj de bûn. Ev amûr li ser 16 milyar dolar têne texmîn kirin û dikarin zexta aborî li ser Tehranê kêm bikin.
Hişyariya li dijî biryarên lezûbez
New York Times ji gotinên Pete Hegseth, wezîrê parastinê yê Amerîkayê, nivîsî ku:
“Heke em neçar bin bi bombeyan danûstandinê bikin, em ê bi bombeyan danûstandinê bikin.”
Ev gotin helwesta tond a rêveberiya Amerîkayê berî zivirîna nişkave ya ji bo danûstandinên bi Îranê re nîşan dide.
Li dijî vê, Muhammedbaqir Qalibaf, serokê heyeta danûstandinê ya Îranê, hişyariyê da ku biryarên lezûbez dikarin rewşê tevlihevtir bikin, infrastruktûra enerjiyê û bazarê xetere bikin û herêmê têxin krîzeke dirêj.
Şik li ser encama hêza leşkerî
Hin analîst bawer in ku bikaranîna hêza leşkerî ji bo zext li ser Îranê dikare encamekî berevajî çêbike.
Ricardo Alcaro, lêkolînerê îtalî, gotiye ku heke Îran hest bike hêza leşkerî ji bo pêkanîna daxwazên ku ew qebûl nakin tê bikaranîn, dibe ku li şûna paşvekişînê rêya berxwedan û pevçûnê hilbijêre.
Encam
Bi tevahî, her çend Trump dixwaze bi daxuyaniya xwe ya li ser “lihevhatina mezin” wateyek erênî û hêvîdar çêbike, lê nebûna nivîsa dawî ya tefahumê û berdewamî ya nakokiyan li ser pergala nukleerî, sînordarkirin, û pirsgirêkên ewlehiyê yên herêmî nîşan dide ku axaftin li ser guhertineke dîrokî hîn zû ye.
Di heman demê de, hewildanên navbeynkariyê yên welatên herêmê dan ku ji çêbûna pêlêke nû ya êrîşan were rawestandn, lê pirsê girîng hîn jî heye:
Gelo ev tefahum dê destpêka dawiya krîza Amerîka û Îranê bibe, an tenê rawestgeheke demkî ye li ser rêyek ku pirsgirêkên bingehîn ên wê hîn nehatine çareserkirin?
..............................
Dawiya peyamê/
Etîketan:
- Amerîka
- Îran
- Trump
- Muzakerên Îran û Amerîka
- Şerê Amerîka li dijî Îranê
- Peymana Îran û Amerîka
Your Comment